Thế giới đối mặt làn sóng khủng hoảng y tế đa tầng

Giới y tế toàn cầu cảnh báo nguy cơ nhiều cú sốc xảy ra đồng thời, chồng lấn và khuếch đại lẫn nhau, thay vì các khủng hoảng đơn lẻ như trước đây, trong bối cảnh thế giới vẫn mong manh sau đại dịch Covid-19.

Diễn ra từ 27-4 đến 29-4, Hội nghị Thượng đỉnh Y tế Thế giới 2026 quy tụ hàng nghìn lãnh đạo và chuyên gia y tế toàn cầu. Ảnh: UN Web

Đó là cảnh báo bao trùm lên Hội nghị Thượng đỉnh Y tế Thế giới khu vực 2026 đang diễn ra từ ngày 27 đến 29-4 tại Văn phòng Liên Hợp Quốc ở Nairobi, Kenya, nơi hơn 1.000 lãnh đạo, chuyên gia và nhà hoạch định chính sách tập trung để bàn về tương lai của các hệ thống y tế đang chịu sức ép ngày càng lớn.

Chủ đề của hội nghị năm nay không còn dừng ở phòng chống dịch bệnh, mà mở rộng sang một câu hỏi khó hơn, đó là làm thế nào để ngành y tồn tại khi khủng hoảng không đến từng đợt, mà đến cùng lúc.

Trong nhiều thập kỷ, phần lớn hệ thống y tế được xây dựng theo logic khá đơn giản, chuẩn bị cho một cú sốc rồi phục hồi sau cú sốc đó. Một đợt dịch bệnh, một đợt suy thoái kinh tế hay một thiên tai môi trường, mỗi cuộc khủng hoảng được xem như một biến cố riêng biệt.

Nhưng logic ấy đang nhanh chóng lỗi thời.

Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus phát biểu tại Hội nghị. Ảnh: UN Web

Thế giới hiện đối mặt với cái mà giới hoạch định chính sách gọi là “polycrisis” – khủng hoảng đa tầng, khi dịch bệnh, biến đổi khí hậu, bất ổn địa chính trị, lạm phát, nợ công và bất bình đẳng y tế không còn vận động độc lập mà liên tục va vào nhau, làm suy yếu năng lực ứng phó của chính phủ ở nhiều cấp độ.

Nói cách khác, ngành y tế toàn cầu không còn chạy nước rút qua từng cơn bão, mà đang phải bước vào một cuộc marathon không có thời gian hồi sức.

“Hệ thống y tế toàn cầu phải tiến hóa để theo kịp những mối đe dọa ngày càng phức tạp,” Tedros Adhanom Ghebreyesus, Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhấn mạnh trong thông điệp gửi tới hội nghị, đồng thời cảnh báo thế giới vẫn chưa thực sự sẵn sàng cho cuộc khủng hoảng tiếp theo.

Sự thiếu sẵn sàng ấy lộ rõ nhất ở những khu vực dễ tổn thương như châu Phi, nơi đang trở thành tâm điểm của hội nghị năm nay.

Trong khi các nước giàu bước vào giai đoạn củng cố hệ thống hậu Covid, nhiều quốc gia châu Phi vẫn phải cùng lúc chống dịch bệnh truyền nhiễm, xử lý làn sóng bệnh không lây nhiễm gia tăng, ứng phó với khí hậu cực đoan và vật lộn với khoảng trống tài chính y tế ngày càng lớn.

Theo ban tổ chức, các phiên thảo luận tại Nairobi tập trung dày đặc vào ba điểm nghẽn, bao gồm nhân lực y tế, tài chính y tế và khả năng chống chịu của hệ thống cơ sở.

Đó cũng là nghịch lý lớn nhất của y tế toàn cầu hiện nay, khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe tăng nhanh hơn bao giờ hết, nhưng năng lực đầu tư lại suy yếu.

Sau đại dịch, nhiều chính phủ chìm trong nợ công và áp lực cắt giảm ngân sách. Trong bối cảnh chi tiêu bị siết lại, y tế, một lĩnh vực đòi hỏi đầu tư dài hạn nhưng ít tạo ra hiệu ứng chính trị tức thì, trở thành khoản mục dễ bị trì hoãn. Hệ quả là không ít quốc gia đang cố vá những hệ thống đã cũ bằng nguồn lực ngày càng mỏng.

Cùng lúc, biến đổi khí hậu khiến bài toán thêm phức tạp.

Một đợt nắng nóng cực đoan không chỉ làm tăng số ca nhập viện. Một trận lũ không chỉ cuốn trôi nhà cửa. Chúng còn phá hủy bệnh viện, gián đoạn chuỗi cung ứng thuốc men, làm bùng phát dịch bệnh mới và đẩy hàng triệu người yếu thế ra xa hơn khỏi dịch vụ y tế cơ bản. Với ngành y, khí hậu không còn là biến số bên ngoài, mà đã trở thành nhân tố trực tiếp định hình rủi ro sức khỏe cộng đồng.

Công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, được kỳ vọng sẽ giúp lấp một phần khoảng trống này thông qua giám sát dịch bệnh, tối ưu hóa điều trị và giảm chi phí vận hành. Nhưng ngay cả ở đây, các chuyên gia cũng nhìn thấy một nghịch lý khác, đó là khi các quốc gia giàu tăng tốc số hóa y tế, nhiều nước nghèo vẫn thiếu điện, thiếu dữ liệu và thiếu nhân lực để tiếp cận những công cụ cơ bản nhất.

Khoảng cách công nghệ vì thế có nguy cơ trở thành lớp bất bình đẳng y tế mới.

Hội nghị tại Nairobi cho thấy một thay đổi quan trọng trong tư duy chính sách: y tế không còn là lĩnh vực độc lập mà gắn chặt với tài chính công, khí hậu, công nghệ và ổn định xã hội.

Các chuyên gia cảnh báo, nếu tiếp tục xử lý từng vấn đề riêng lẻ, trong khi các khủng hoảng ngày càng đan xen, cú sốc y tế tiếp theo có thể không xảy ra đơn lẻ mà đến như một làn sóng tổng hợp, quy mô lớn.

Anh Kiệt