Thấy gì từ gần 100 tàu liều vượt eo biển Hormuz trong tháng 3?

Bất chấp các đợt tấn công liên tiếp từ lực lượng Iran nhằm vào các phương tiện hàng hải, vẫn có xấp xỉ 100 con tàu liều lĩnh băng qua vùng biển này tính từ đầu tháng 3. Sự hiện diện lẻ tẻ của những chuyến tàu chở năng lượng và hàng hóa thiết yếu này không thể che giấu một thực tế tàn khốc rằng lưu lượng giao thông hàng hải tại đây đã bốc hơi tới 95%.

Trước chiến tranh, mỗi ngày có khoảng 138 siêu tàu khổng lồ kiêu hãnh rẽ sóng qua eo biển, gánh trên mình một phần năm tổng nguồn cung dầu mỏ toàn cầu. Giờ đây, con số đó rớt thảm hại xuống mức trung bình chỉ 5 đến 6 chiếc mỗi ngày. Những con tàu hiếm hoi đang "lọt lưới" qua khe cửa hẹp này là ai, và họ đang phải đối mặt với những rủi ro kinh hoàng nào giữa vòng vây của bão táp địa chính trị?

Chân dung những con tàu "lọt lưới" và lộ trình đầy toan tính

Để giải mã danh tính của những phương tiện đang mạo hiểm đi vào vùng biển rủi ro cao này, hãng phân tích dữ liệu hàng hải Kpler đã tiến hành bóc tách hồ sơ của 99 con tàu ghi nhận đi qua eo biển Hormuz trong tháng này. Kết quả phân tích cho thấy sự phân hóa cực kỳ rõ nét mang đậm màu sắc địa chính trị. Khoảng một phần ba trong số các chuyến vượt biển gần đây được thực hiện bởi những con tàu có mối liên hệ lợi ích trực tiếp hoặc gián tiếp với chính quyền Tehran.

Cụ thể, danh sách này bao gồm 14 con tàu treo cờ Iran, cùng với một số lượng không nhỏ các tàu khác hiện đang nằm trong danh sách trừng phạt quốc tế do bị tình nghi dính líu đến mạng lưới xuất khẩu dầu mỏ ngầm của quốc gia này. Phần còn lại của bức tranh điểm tên 9 con tàu thuộc sở hữu của các tập đoàn có địa chỉ đăng ký kinh doanh liên kết với Trung Quốc, và 6 chiếc khác khai báo hải trình có điểm đến cuối cùng là các cảng biển tại Ấn Độ. Đáng chú ý, dữ liệu cũng cho thấy việc một số tàu không có bất kỳ liên hệ công khai nào với Iran, bao gồm cả các tàu thuộc sở hữu của các công ty vận tải Hy Lạp, vẫn đang âm thầm cập bến tại các cảng của quốc gia Vùng Vịnh này.

Một tàu của Pakistan được thông quan sau khi di chuyển theo hướng dẫn của Tehran, đi sát về phía bờ biển Iran

Một hiện tượng bất thường khác đang thu hút sự chú ý của các chuyên gia hàng hải là sự thay đổi cực đoan về lộ trình di chuyển. Những con tàu vượt eo biển thành công dường như đang phải chấp nhận đánh đổi bằng việc đi theo một quỹ đạo dài hơn và nguy hiểm hơn. Dữ liệu theo dõi một tàu chở dầu treo cờ Pakistan vào ngày 15.3 cho thấy con tàu này đã cố tình bám sát vào đường bờ biển của Iran khi đi qua phần hẹp nhất của eo biển, thay vì sử dụng luồng hàng hải quốc tế nằm ở khu vực trung tâm vốn rộng rãi và quen thuộc hơn.

Lý giải cho động thái bất thường này, chuyên gia nghiên cứu cấp cao Bradley Martin từ tổ chức tư vấn quốc phòng RAND Corporation (Mỹ) nhận định rằng con tàu rất có thể đang "tuân thủ một bộ quy tắc chỉ đường" do phía Iran áp đặt. Việc ép các tàu đi sát bờ có thể là thủ thuật để giới chức Iran dễ dàng nhận diện và kiểm soát bằng mắt thường, hoặc đây là tuyến đường duy nhất được dọn sạch khỏi các bãi mìn rải rác dưới đáy biển.

Bà Michelle Wiese Bockmann từ tổ chức Windward Maritime Analytics cung cấp một góc nhìn sâu sắc hơn: bằng cách buộc các tàu thương mại phải thay đổi lộ trình, Iran đang ép họ tiến sâu vào vùng lãnh hải thuộc chủ quyền của mình và tuân thủ các quy tắc hàng hải do Tehran tự biên soạn. Theo bà Bockmann, việc Iran kiểm soát và đóng cửa eo biển không chỉ dựa trên hỏa lực, mà còn bằng việc gieo rắc nỗi sợ hãi về các cuộc tấn công và mìn ngầm.

Các con tàu không còn lựa chọn nào khác ngoài việc đi men theo bờ biển của Iran để đổi lấy sự an toàn. Chuyên gia Michael Connell từ Trung tâm Phân tích Hải quân Mỹ cũng đồng tình với quan điểm này, cho rằng các hãng tàu "có lẽ đã đạt được một thỏa thuận ngầm với giới chức Iran, đảm bảo rằng nếu họ đi đúng một hành lang được chỉ định, họ sẽ được an toàn".

Bốn mũi nhọn tử thần và thảm kịch của những thủy thủ dân sự

Đối với những con tàu không nằm trong danh sách được "bật đèn xanh" hoặc vô tình đi chệch khỏi quỹ đạo quy định, cái giá phải trả là vô cùng thảm khốc. Kể từ khi cuộc xung đột nổ ra, BBC thống kê có ít nhất 20 vụ tấn công nhằm vào các tàu thương mại ngoài khơi bờ biển Iran, dù không phải tất cả đều nằm ngay sát eo biển Hormuz. Các tổ chức quân sự đang giăng ra một thế trận đa hướng với sự kết hợp của bốn mũi nhọn tử thần: máy bay không người lái (UAV) tự sát, tên lửa đạn đạo chống hạm, các phi đội xuồng cao tốc tấn công chớp nhoáng và mạng lưới thủy lôi ngầm.

Một tàu chở hàng treo cờ Thái Lan đã gặp nạn khi gắng vượt eo biển Hormuz

Thảm kịch đau lòng đã đổ xuống đầu những tàu phớt lờ cảnh báo của Iran. Vào ngày 11.3, tàu chở hàng rời Mayuree Naree treo cờ Thái Lan đã trúng hai quả đạn văng tới khi đang nỗ lực băng qua yết hầu Hormuz. Hậu quả là ba trong số 23 thành viên thủy thủ đoàn hiện vẫn đang mất tích, nhiều khả năng đã bị mắc kẹt vĩnh viễn trong buồng máy khi khu vực này hứng trọn sức công phá của vũ khí. Ban giám đốc công ty sở hữu con tàu cho biết những thủy thủ sống sót đang rơi vào trạng thái "chấn thương tâm lý tột độ giữa biển khơi sau khi bị rung chuyển bởi hai vụ nổ liên tiếp".

Cùng ngày hôm đó, bóng đen chết chóc tiếp tục bao trùm lên hai con tàu khác là Star Gwyneth (thuộc sở hữu của Hy Lạp) và MT Safesea Vishnu (thuộc sở hữu của Mỹ). Ông S V Anchan, đại diện chủ sở hữu tàu MT Safesea Vishnu, xót xa xác nhận đã có một người thiệt mạng trong cuộc tấn công khi con tàu đang thả neo ngoài khơi Iraq. Toàn bộ 28 thành viên thủy thủ đoàn đã bị đẩy đến bước đường cùng, buộc phải nhảy xuống làn nước biển lạnh giá để thoát khỏi biển lửa đang nuốt chửng con tàu.

Áp lực bảo vệ sinh mạng và hàng hóa đang đối mặt với những thách thức chiến thuật gần như không thể vượt qua. Chuyên gia Arun Dawson từ Viện Hàng không và Không gian Freeman thuộc King's College London phân tích rằng sự kết hợp của các loại vũ khí hiện đại tạo ra một bài toán phòng thủ vô nghiệm. Ông chỉ ra rằng một tàu quét mìn truyền thống, vốn đòi hỏi sự chậm rãi và tỉ mỉ tối đa để dò tìm và vô hiệu hóa vật liệu nổ dưới nước, sẽ hoàn toàn bất lực nếu đồng thời phải hứng chịu hỏa lực dồn dập từ trên không và trên mặt nước.

Hơn thế nữa, Iran đang khai thác triệt để lợi thế địa hình vô giá của eo biển Hormuz. Vùng biển này không chỉ chật hẹp, nông mà còn được bao bọc bởi những dãy núi hiểm trở dọc bờ biển. Đặc điểm địa lý này cho phép các lực lượng vũ trang triển khai hỏa lực từ các cao điểm ẩn khuất, giảm thiểu đáng kể thời gian cảnh báo sớm, khiến hệ thống phòng vệ của các con tàu thương mại không kịp phản ứng.

Chiến thuật "tắt mắt" và cuộc trốn tìm kỹ thuật số giữa đại dương

Đối diện với mạng lưới giám sát dày đặc và hỏa lực chực chờ, các thuyền trưởng đang phải viện đến những biện pháp tự vệ cực đoan nhất, đẩy ngành hàng hải vào một cuộc trốn tìm kỹ thuật số nguy hiểm chưa từng có. Để trốn tránh con mắt dò xét của đối phương, một số lượng lớn các con tàu đang cố tình vô hiệu hóa Hệ thống Nhận dạng Tự động (AIS) – một thiết bị an toàn bắt buộc có chức năng phát sóng tọa độ, vận tốc và danh tính của tàu cho các trạm radar xung quanh. Hành động này đồng nghĩa với việc họ đang tự nguyện biến mình thành những "bóng ma" giữa đại dương mênh mông.

"Phần lớn trong số những con tàu này đã quyết định vượt eo biển trong trạng thái 'nhắm mắt'", ông Dimitris Ampatzidis từ hãng Kpler tiết lộ. Bằng cách ngắt kết nối bộ định vị ngay từ thời điểm tiến vào Vịnh Oman, các khối thép nặng hàng vạn tấn này đột ngột bốc hơi khỏi bản đồ hàng hải kỹ thuật số toàn cầu, để rồi bất ngờ tái xuất hiện vài giờ hoặc vài ngày sau đó ở một vùng biển hoàn toàn xa lạ. Việc tắt AIS trên lý thuyết giúp các con tàu che giấu tung tích khỏi các hệ thống nhắm mục tiêu điện tử của đối phương, nhưng nó cũng đồng thời tước đi cơ hội được lực lượng hải quân quốc tế ứng cứu kịp thời nếu xảy ra sự cố va chạm hàng hải hoặc bị tấn công vật lý.

Chiến thuật "tàng hình" này không chỉ gây nguy hiểm cho chính các thủy thủ mà còn tạo ra một bài toán đau đầu cho các tổ chức phân tích thị trường như Kpler trong nỗ lực theo dõi dòng chảy thương mại. Để vén bức màn bí mật tại Hormuz, các chuyên gia phải sử dụng đến những phương pháp thô sơ nhưng tốn kém hơn rất nhiều. "Mọi dữ liệu giờ đây đều phải được các chuyên gia của chúng tôi thẩm định lại thông qua quy trình xác minh thủ công... kết hợp với việc đối chiếu chéo liên tục bằng hình ảnh vệ tinh độ phân giải cao", ông Ampatzidis chia sẻ.

Tình trạng hiện tại ở eo biển Hormuz là một minh chứng đanh thép cho sự leo thang đến mức cực đoan của cuộc xung đột. Nó không chỉ làm đình trệ chuỗi cung ứng hàng hóa cốt lõi, mà còn biến một hành lang giao thương tự do thành một chiến hào quân sự khổng lồ. Chừng nào tiếng súng còn chưa dứt, chặng đường đi qua khe cửa hẹp Hormuz sẽ vẫn tiếp tục là một trò chơi đánh cược bằng sinh mạng mà không một nhà phân tích kinh tế hay thuyền trưởng dạn dày kinh nghiệm nào muốn tham gia.

Bùi Tú