Thất thu hàng ngàn tỉ đồng vì thuốc lá lậu, phải phạt nặng mới răn đe

Thông điệp này được đại diện các ngành quản lý chia sẻ tại tọa đàm “Phòng chống thuốc lá lậu - Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” diễn ra sáng 22-4.

Số liệu của Bộ Tài chính cho thấy hoạt động buôn bán thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỉ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng, dù lượng chức năng và chính quyền địa phương đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 79.459 vụ việc vi phạm liên quan đến lá nhập lậu, thuốc lá giả, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong giai đoạn 2014-2025.

Tổ công tác thuộc Đồn Biên phòng Phước Chỉ kiểm đếm số thuốc lá ngoại thu giữ. Ảnh minh họa: TL

Chia sẻ thêm về thị trường bán lẻ thuốc lá lậu, TS Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công (Trường Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội), cho biết nhiều người bán biết khá rõ rủi ro pháp lý khi kinh doanh hàng giả và kém chất lượng, nhưng vẫn làm vì lợi ích kinh tế.

Tại Cần Thơ, 97,9% người bán được khảo sát nói họ biết quy định xử phạt, 95,2% nhận biết rủi ro hàng giả từ Campuchia. Nhưng số điểm bán thuốc lá lậu vẫn lên tới 3.030 điểm bán trong số 3.035 điểm được khảo sát, tương ứng tỷ lệ khoảng 99,8%.

Rộng hơn, kết quả tại 3/4 địa phương được khảo sát cho thấy nhiều người vẫn buôn bán thuốc lá lậu vì còn khách hỏi mua và lợi nhuận ở mức cao. Ở Khánh Hòa, động cơ đến từ nhu cầu thị trường chiếm hơn 70%. Tỷ lệ này tại Đà Nẵng và Cần Thơ là xấp xỉ 50%. Tại An Giang, tỷ lệ này cũng khoảng 38%.

“Nhiều người bán cho biết họ ít thấy hành vi này bị xử phạt hoặc mức xử phạt còn thấp. Điều này cho thấy bài toán mà họ cân nhắc là tương quan lợi ích - chi phí vi phạm, chứ không đơn thuần là vấn đề hiểu hay không hiểu luật”, ông Việt phân tích.

Từ thực tiễn, TS Nguyễn Quốc Việt cho rằng việc tăng mức xử phạt hành chính là giải pháp cấp thiết. Bởi về bản chất kinh tế, phải đẩy “chi phí vi phạm” cao hơn “lợi nhuận kỳ vọng” thì mới có thể thay đổi hành vi của các hộ kinh doanh nhỏ lẻ. Ngoài ra, cần tăng hiện diện kiểm tra tại các điểm bán lẻ để người bán nhận thấy rủi ro bị phát hiện và xử lý là có thật, thường xuyên và liên tục.

Từ góc nhìn nhà quản lý, ông Lê Đức Tuấn, Phó trưởng phòng tham mưu nghiệp vụ (Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan), cho rằng cần tăng mạnh mức xử phạt hành chính với hành vi buôn bán thuốc lá lậu và đưa vào thực thi ngay trong năm 2026 trước khi chính sách tăng thuế thuốc lá có hiệu lực từ đầu năm 2027.

“Đây là biện pháp tác động trực tiếp đến hành vi người bán, từ đó giảm đáng kể nguồn cung thuốc lá lậu trên thị trường nội địa”, ông Tuấn lý giải.

Đồng quan điểm, bà Lê Thị Duyên Hải, Tổng thư ký Hội tư vấn thuế Việt Nam (VCTA) kiến nghị chính sách qunr lý mới cần có hiệu lực ngay trong năm 2026, tốt nhất từ giữa năm, nhằm đưa thị trường vào quỹ đạo trước khi lộ trình tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá bắt đầu được thực thi từ ngày 1-1-2027

Về mức xử phạt, bà cho rằng cần sửa đổi Nghị định 98/2020 và ban hành mức xử phạt cao hơn. Trong đó, mức xử phạt khởi điểm tối thiểu nên cao hơn 10 lần mức hiện tại - đủ khiến các nhà bán lẻ chùn bước vì lợi nhuận từ buôn bán thuốc lá lậu không thể bù đắp rủi ro bị kiểm tra, xử phạt thường xuyên.

Vân Phong