Thanh niên Cao Bằng số hóa di tích - đánh thức ký ức lịch sử bằng công nghệ - Kỳ 2

Hành trình số hóa di sản, sau mỗi mã quét QR các điểm di sản là những tháng ngày lao động tâm huyết, sáng tạo, miệt mài của các đoàn viên, thanh niên - những “kỹ sư yêu lịch sử, văn hóa” không chuyên của các cấp bộ Đoàn. Họ lật giở từng trang tư liệu, đi tìm các nghệ nhân, cơ quan văn hóa, đối chiếu từng chi tiết, gặp gỡ nhân chứng… để dựng lại những câu chuyện quá khứ bằng ngôn ngữ số, hình ảnh sinh động, chân thực để tạo nền tảng số sinh động, chính xác “đưa lịch sử văn hóa lên mạng” xây dựng dữ liệu lịch sử, văn hóa chính xác, hệ thống và có chiều sâu, giàu hình ảnh.

Lặng thầm phía sau những dữ liệu lịch sử số

Nếu những mã QR mang đến cho du khách trải nghiệm mới mẻ, tiện lợi chỉ với một cú chạm là cả không gian lịch sử mở ra sinh động trên màn hình điện thoại. Phía sau sự tiện lợi ấy lại là một hành trình tâm huyết, bền bỉ mà không phải ai cũng nhìn thấy. Ở đó, từng dòng tư liệu, thông tin, từng thước phim, từng hình ảnh đều được chắt lọc từ trí tuệ, công sức và tinh thần trách nhiệm của những người trẻ.

Công việc số hóa di tích lịch sử, văn hóa chưa bao giờ đơn giản khi “đưa thông tin lên mạng”. Đó là một quá trình khoa học, đòi hỏi sự chính xác gần như tuyệt đối, từ khâu thu thập, kiểm chứng tư liệu, hình ảnh chính xác đến hệ thống hóa dữ liệu. Cô giáo Phạm Thị Quyên, giáo viên Ngữ văn, Trường THPT Thạch An, chủ nhiệm Công trình số hóa các điểm trải nghiệm Tuyến số 4 “Một thời hoa lửa” Công viên địa chất Non nước Cao Bằng chia sẻ: Nội dung hiển thị khi quét mã QR chính xác không thể làm qua loa hay cảm tính. Để có được dữ liệu số hóa chuẩn xác, cả nhóm phải làm việc rất tỉ mỉ, công phu trong nhiều tháng. Để vượt qua khó khăn, nhóm phân chia việc rõ ràng, khoa học: có nhóm phụ trách tìm kiếm tư liệu từ các cơ quan chuyên môn, nhóm phụ trách ngành văn hóa, từ các ấn phẩm lịch sử địa phương, nhóm xây dựng kịch bản, khâu kỹ thuật số, quay dựng video, lựa chọn hình ảnh sao cho vừa chân thực, vừa sinh động, thiết kế giao diện, tạo mã QR và kiểm tra khả năng truy cập.

"Đằng sau mỗi mã QR nhỏ bé là cả “chuỗi sản xuất” công phu, nơi mỗi đoàn viên, học sinh đều phải tự học, tự mày mò, vừa làm vừa rút kinh nghiệm. Không ít lần, cả nhóm phải làm lại từ đầu chỉ vì phát hiện một chi tiết chưa thật sự chính xác", em Nông Thị Quỳnh Như, lớp 12A, Trường THPT Thạch An chia sẻ.

Còn em Nông Đàm Bảo Thương, lớp 12B, Trường THPT Thạch An, thành viên nòng cốt của Công trình số hóa các điểm trải nghiệm Tuyến số 4 “Một thời hoa lửa” Công viên địa chất Non nước Cao Bằng cho biết: Để hoàn thiện nội dung cho di tích, chúng em phải trải qua rất nhiều bước: khảo sát thực tế, thu thập tài liệu, biên tập, kiểm chứng gặp nhiều cơ quan, chính quyền địa phương, kỹ thuật kịch bản hấp dẫn…rồi mới đưa lên nền tảng số. Có những chi tiết như mốc thời gian, tên gọi cũ của địa danh cũng phải kiểm tra lại nhiều lần. Làm lịch sử, di sản văn hóa thì không được phép sai.

Công trình số hóa các điểm trải nghiệm Tuyến số 4 “Một thời hoa lửa” Công viên địa chất Non nước Cao Bằng tại xã Đông Khê được nhiều người đến quét mã QR để tìm hiểu.

Đối với công trình số hóa di tích Đồn Đồng Mu, nơi ghi dấu trận đánh lịch sử đêm mùng 4, rạng sáng ngày 5/2/1945. Đây là địa điểm gắn với sự hy sinh anh dũng của đồng chí Xuân Trường, người được ghi nhận là liệt sĩ đầu tiên của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Để tái hiện lại câu chuyện lịch sử ấy trên nền tảng số, các đoàn viên không chỉ đọc tài liệu mà còn trực tiếp trao đổi với các cấp, ngành, cán bộ văn hóa địa phương, tìm nhiều tư liệu lịch sử, ký ức cộng đồng… Sau đó tiếp tục chắt lọc, biên tập lại theo hướng dễ hiểu, phù hợp với nhiều đối tượng, từ học sinh đến du khách.

Chị Nông Thị Diệp, Phó trưởng Ban Thanh thiếu nhi, Tỉnh Đoàn thanh niên, tham gia Công trình số hóa di tích Đồn Đồng Mu chia sẻ: Khó nhất không chỉ là tìm tư liệu mà phải làm sao giữ được sự chính xác của lịch sử, truyền tải được tinh thần, cảm xúc của câu chuyện, nhân vật sự kiện lịch sử. Nếu chỉ là những con số, sự kiện khô cứng thì lịch sử sẽ không thể chạm đến người xem. Chính vì vậy, mỗi công trình số hóa ra đời không chỉ đơn thuần là dữ liệu, mà là kết tinh của tinh thần làm việc tâm huyết, trách nhiệm và cả tình yêu lịch sử. Đó là hành trình “đánh thức” những giá trị quá khứ bằng ngôn ngữ của thời đại số, nhưng vẫn giữ trọn vẹn hồn cốt của di sản, lịch sử.

Khi người trẻ trở thành “người kể chuyện” lịch sử

Bí thư Đoàn Thanh niên phường Nùng Trí Cao Hoàng Nguyệt Ánh, khởi xướng xây dựng Công trình số hóa di tích Đền Bà Hoàng cho biết: Để hành trình “kể chuyện lịch sử, di sản văn hóa” được hấp dẫn không hề dễ dàng. Nhiều tư liệu di tích tồn tại dưới dạng truyền khẩu, thiếu tính hệ thống, buộc các đoàn viên phải kiên trì đối chiếu từ nhiều nguồn, từ những cao niên đến tư liệu văn hóa. Tìm hiểu cách chuyển tải nội dung lịch sử thành các sản phẩm số sinh động… Đó không chỉ là hành trình tiếp cận tư liệu mà còn là cách kết nối với chiều sâu văn hóa bản địa. “Số hóa không chỉ là lưu giữ, mà là cách để di sản "sống lại", gần gũi hơn với giới trẻ hôm nay. Vì vậy khi công trình đi vào hoạt động, nhiều bạn trẻ thấy sinh động, hấp dẫn, gần gũi bởi ngôn ngữ di sản rất đời, giàu cảm xúc - chị Ánh chia sẻ.

Hiệu quả rõ nét có thể thấy tại Di tích Đông Bó Lình (xã Quảng Uyên). Từ những thông tin rời rạc, nội dung sau khi số hóa đã trở thành câu chuyện mạch lạc, dễ hiểu, giúp người xem không chỉ “biết” mà còn “cảm” được giá trị lịch sử. Tương tự, tại Chùa Sùng Phúc (xã Hạ Lang) di tích được tái hiện không chỉ qua niên đại mà còn qua đời sống tín ngưỡng, tạo nên trải nghiệm đa chiều.

Số hóa di sản là cách kể chuyện mới, lan tỏa tích cực

Chị Nguyễn Thị Nhàn, Báo và Phát thanh, truyền hình Đồng Nai, trải nghiệm, quét mã QR tại di tích “Chiến thắng biên giới năm 1950” xúc động cho biết: Chỉ cần dùng điện thoại quét mã là có thể xem đầy đủ thông tin, hình ảnh, sinh động về Bác Hồ ra mặt trận Đông Khê. Cảm giác như mình đang "đi ngược thời gian", hiểu rõ hơn về lịch sử, về Bác Hồ. Những hình ảnh sinh động, tư liệu, clip ngắn giúp câu chuyện lịch sử trở nên chân thực, dễ tiếp nhận hơn. Nếu chỉ đọc bảng thuyết minh có thể tôi sẽ lướt qua. Nhưng với cách này truyển tải mới, tôi muốn xem hết, muốn tìm hiểu sâu hơn.

Thực tế, tại nhiều di tích được số hóa đã thu hút, người dân, du khách quét mã QR tìm hiểu nội dung trên điện thoại dần trở nên quen thuộc. Những “cánh cửa số” nhỏ bé ấy đang mở ra không gian lịch sử sống động, nơi quá khứ được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại, sinh động, hấp dẫn, khoa học, dễ hiểu, dễ nhớ.

Kiến tạo nền tảng cho “bản đồ di sản số” Cao Bằng

Không chỉ dừng lại ở từng công trình riêng lẻ, các hoạt động số hóa di tích đang từng bước tạo nên một hệ thống dữ liệu chung, nền tảng cho “bản đồ di sản số” của Cao Bằng. Theo Tỉnh đoàn Thanh niên, từ năm 2020 đến nay, nhiều công trình thanh niên được triển khai đồng bộ tại các địa phương, góp phần hình thành kho dữ liệu số về di tích lịch sử - văn hóa. Các dữ liệu này không chỉ phục vụ du khách mà còn có giá trị đối với công tác nghiên cứu, giáo dục và quản lý di sản.

Tại tuyến trải nghiệm “Một thời hoa lửa”, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, việc kết hợp giữa thông tin địa chất và lịch sử tạo nên một mô hình trải nghiệm mới. Du khách có thể tiếp cận nhiều lớp thông tin khác nhau chỉ trong một hành trình.

Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nông Thị Tuyến nhận định: Nếu được phát triển đồng bộ, hệ thống dữ liệu số hóa di sản sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho du lịch thông minh. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế hiện nay.

Để hoàn thành công trình số hóa di sản hấp dẫn, vẫn còn nhiều khó khăn, từ cập nhật tư liệu, hình ảnh, nhân vật… phải phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng để thẩm định, đồ họa, hình ảnh… Nhưng tình yêu di sản, lịch sử văn hóa vẫn luôn thôi thúc tuổi trẻ tiếp tục sáng tạo mới.

Từ những nỗ lực lặng thầm của các “kỹ sư lịch sử trẻ không chuyên” một bức tranh mới về sức sống di sản đang dần hiện lên, nơi di sản, lịch sử không chỉ được lưu giữ, mà còn được kết nối, lan tỏa và tiếp tục sống trong dòng chảy của thời đại số.

Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật tỉnh Hoàng Thị Bình: Đoàn viên, thanh niên tham gia số hóa di tích không chỉ là ứng dụng công nghệ, mà còn mở ra cách tiếp cận mới đối với lịch sử. Dù không phải chuyên gia, những học sinh, sinh viên đã mở ra sự sáng tạo và tình yêu di sản, trở thành “người kể chuyện lịch sử” trong thời đại số. Qua cách thể hiện hiện đại, sinh động, lịch sử được “làm mới”, gần gũi hơn với cộng đồng, nhất là giới trẻ. Đây là hướng đi bền vững, góp phần vừa bảo tồn, vừa lan tỏa giá trị lịch sử, di sản văn hóa trong đời sống hôm nay.

Kỳ cuối: Khi di tích trở thành “bảo tàng mở” trên không gian số

Trường Hà