Thanh âm và dáng hình đại ngàn

Nhạc cụ truyền thống và tượng gỗ điêu khắc gắn liền với đời sống tinh thần của người Cơ Tu. Ảnh: XUÂN SƠN

Tiếng sáo ngân lên, trầm dần, hòa vào ánh hoàng hôn phía núi; gửi gắm cảm xúc, kỷ niệm của người đàn ông Cơ Tu về người thân đã khuất núi, từ rất lâu...

Thanh âm của núi

Sáo A'hel và sáo T'rel (còn được gọi là kèn A'hel, kèn T'rel) có hình dáng như cây sáo của người Kinh nhưng được thổi dọc. Cả hai loại nhạc cụ đều được chế tác từ cây giang, được thổi trong những dịp lễ hội hay đời sống thường nhật, cho bạn bè, người yêu lắng nghe.

Nghệ nhân A Lăng Đợi cho biết, cây dang dẻo hơn so với tre, mọc nhiều ở vùng rừng Đông Giang xứ Quảng, nhưng để chế tạo nhạc cụ như A'hel và T'rel cần lựa ống mỏng, già để cho ra âm thanh hay nhất. Rồi còn đàn Ta lư, thường được chế tác từ gỗ trắc, gỗ mít già, ít mối mọt. Tiêu chuẩn đầu tiên là gỗ nhẹ. Khi chế tác phải xử lý phần thân gỗ và thùng đàn sao cho bảo đảm được độ cộng hưởng, cho âm thanh vang và ấm.

Hay chiếc dùi chiêng trong trình diễn cồng chiêng được làm tỉ mỉ, đoạn cây làm dùi được dát mỏng, mềm. Vỏ cây làm dùi phải ngâm rửa sạch sẽ, phơi khô... Dùi được cân chỉnh âm cho chuẩn, tạo nên tiếng ngân vang khi đánh vào chiêng. Điều đặc biệt, theo nghệ nhân A Lăng Đợi, dù chiếc chiêng có thể được trao đổi, mua bán nhưng chiếc dùi luôn được người Cơ Tu đánh chiêng giữ gìn bên mình từ trẻ đến già, tuyệt nhiên không mua bán, không cho tặng...

Mấy năm trước, nhiều đoàn khách về núi có dịp nghe già làng Y Kông (1928 - 2025) tại xã Sông Vàng biểu diễn đàn TơBhréch - cây đàn làm từ vỏ bầu khô, thanh đàn làm từ tre hoặc trúc với 2 dây. Cây đàn ấy gắn với những câu chuyện về tình yêu đôi lứa, tình cảm vợ chồng, gia đình.

Qua lời kể của những già làng, người Cơ Tu còn có đàn Abel - mang dáng hình tựa đàn cò của người Kinh, làm từ ống nứa già khoét lỗ, gắn chốt nhỏ bằng tre để lên dây. Chuôi đàn có đoạn nứa dát mỏng làm cần kéo, cũng là phương tiện bày tỏ tình cảm của nhiều thế hệ.

Rồi trong kho tàng nhạc cụ của đồng bào còn có khèn bè, sáo Cr'toot mô phỏng tiếng chim, sáo Aluốt, trống lớn Cathu, trống con Ch'gơr,... được tạo từ cây cối. Mỗi loại nhạc cụ đều gắn với đời sống người Cơ Tu - từ việc làng, việc nhà, các lễ hội, dịp Tết, đến những sinh hoạt hằng ngày, được các thế hệ cất công gìn giữ qua năm tháng.

"Tiếng sáo, tiếng kèn, tiếng đàn... đều là tiếng của mình, đã được truyền lại từ thời tổ tiên cho con cháu, làm sao mà rời bỏ được. Nó âm vang trong đời sống, đã gắn với đồng bào từ lúc nhỏ đến khi trưởng thành, rồi mất đi...", ông Đợi nói.

Dáng hình của rừng

Mỗi lần ngang qua những bản làng Cơ Tu, ngồi dưới những mái gươl khắp dãy Trường Sơn, trong máy ảnh của chúng tôi thường có vài hình ảnh về những tác phẩm điêu khắc gỗ. Từ cây nêu trước sân, mặt nạ, tượng gỗ đến tấm lan can, vách ngăn quanh gươl, cột nhà..., tất cả đều là những tác phẩm nghệ thuật, tái hiện đời sống lao động, văn hóa của cộng đồng.

Mỗi bức tượng gỗ, theo lời ông Đợi đều mang ý nghĩa đặc biệt. Có bức tượng được ông chạm khắc để nhớ về người thân đã mất. Rồi theo quan niệm của người Cơ Tu, nhiều mặt nạ với dung mạo hung dữ được bố trí tại nhà mồ, tại gươl với mục đích xua đuổi tà ma, xua đuổi cái xấu để bản làng an tâm sinh sống; cũng có mặt nạ khắc họa hình ảnh Thần Mặt Trời, Thần Lúa với mong muốn cầu sự phù hộ cho bản làng mưa thuận, gió hòa...

Bên cạnh nhạc cụ và tượng gỗ, cây cối đã đi vào đời sống người Cơ Tu từ những vật dụng hỗ trợ săn bắt (vũ khí, đặt bẫy...) đến cái gùi, vợt, đơm cá, nong, nia... Sống tựa vào rừng, đồng bào sử dụng chủ yếu là nguyên liệu tự nhiên để làm các vật dụng, chủ yếu là mây, tre, lá dứa, dây bìm bịp...

Từ Mẹ Rừng mà có vũ điệu Tâng tung da dá, những nhạc cụ truyền thống, những tác phẩm điêu khắc, mái gươl... Từ đại ngàn về bản làng, cây cỏ đã hòa vào mạch nguồn văn hóa Cơ Tu qua nhiều thế hệ. Những năm gần đây, với chủ trương của thành phố, hồn cốt văn hóa Cơ Tu qua những giá trị này đã được bảo tồn và phát huy đậm nét ở nhiều địa phương, qua nhiều hoạt động văn hóa - du lịch.

Nghệ nhân A Lăng Đợi kể chuyện những du khách quốc tế rất thích tập thổi những nhạc cụ truyền thống, họ cũng thích những bức tượng gỗ, vải thổ cẩm Cơ Tu... Ông nói, việc giữ gìn và quảng bá đã góp phần lan tỏa văn hóa Cơ Tu đến du khách, để những giá trị của đại ngàn không mai một.

Những giá trị ấy càng sâu sắc, khi du khách nhìn già làng Bh'riu Pố (xã Tây Giang) tỉ mẩn điêu khắc tượng; xem già làng C’Lâu Blao (xã Hùng Sơn) khoác trang phục từ vỏ cây rừng và thổi những giai điệu từ chiếc khèn bằng tre nứa; gặp nghệ nhân A Lăng Mỹ (phường Hải Vân) chơi đàn Ta Lư bên sông Cu Đê. Màu xanh núi rừng ở đó, trường tồn trong hồn cốt văn hóa Cơ Tu nơi đại ngàn.

XUÂN SƠN