Tham vọng của các nước vùng Vịnh về AI và nền kinh tế số

Saudi Arabia và UAE đang kết hợp AI, năng lượng, dữ liệu và không gian để hình thành mô hình kinh tế số mới. Ảnh: english.aawsat.com

Theo bài bình luận đăng trên trang tin economymiddleeast.com ngày 17/8 của Tiến sĩ Nasser Saidi (cố vấn và chuyên gia tư vấn kinh tế, Chủ tịch của Nasser Saidi & Associates, cựu Bộ trưởng Kinh tế & Thương mại và Công nghiệp, cựu Phó Thống đốc Ngân hàng Trung ương Liban), các nền kinh tế hàng đầu ở vùng Vịnh như Saudi Arabia và UAE đang thúc đẩy mạnh mẽ sự chuyển đổi sang "Nền kinh tế số 3.0", coi trí tuệ nhân tạo (AI) không phải là một lĩnh vực riêng biệt mà là một công nghệ đa năng.

Tiến sĩ Saidi lưu ý, nền kinh tế toàn cầu đang trải qua quá trình chuyển đổi cấu trúc, trong đó kiến ​​trúc kỹ thuật số và AI sẽ thúc đẩy năng suất và khả năng cạnh tranh trên mọi lĩnh vực - từ tài chính và chăm sóc sức khỏe đến xe tự lái, sản xuất chính xác và lưới điện phân tán. Đầu tư mới vào cơ sở hạ tầng kỹ thuật số đã tăng hơn 80% so với năm trước vào năm 2025, dẫn đầu là sự tăng 235 tỷ USD trong đầu tư trung tâm dữ liệu và tài trợ dự án so với năm 2024.

Khoảng cách kỹ thuật số ngày càng gia tăng

Khoảng cách kỹ thuật số đang ngày càng gia tăng trên khắp khu vực Trung Đông - Bắc Phi (MENA), với các nước thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) tăng tốc vượt xa phần còn lại của khu vực. Trong thập kỷ qua, các nền kinh tế GCC đã phát triển kỹ thuật số với tốc độ gấp đôi so với các quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), dẫn đầu là UAE, Saudi Arabia và Qatar, những quốc gia luôn đứng đầu các chỉ số kinh tế kỹ thuật số khu vực.

Ngân hàng kỹ thuật số và công nghệ tài chính (fintech) đã thúc đẩy sự tăng trưởng trong Chỉ số Toàn diện Tài chính của Ủy ban Kinh tế và Xã hội khu vực Tây Á của Liên hợp quốc (ESCWA) và việc số hóa chính phủ trên khắp MENA, ở một số nơi, đã sánh ngang các nền kinh tế phát triển - Chỉ số Phát triển Công nghệ Chính phủ năm 2025 của Ngân hàng Thế giới cho thấy hơn 65% nền kinh tế MENA đang tập trung mạnh vào công nghệ chính phủ. Tuy nhiên, sự sẵn có của cơ sở hạ tầng kỹ thuật số có ảnh hưởng lớn đến việc sử dụng, điều đó có nghĩa là các công nghệ mới có nguy cơ làm gia tăng thêm khoảng cách nếu thiếu đi cơ sở hạ tầng phù hợp.

Trong khi các quốc gia vùng Vịnh đổ hàng tỷ USD vào các trung tâm dữ liệu siêu lớn và các công ty AI, các quốc gia có thu nhập thấp hơn và bị ảnh hưởng bởi xung đột - Yemen, Iraq, Sudan, Syria - vẫn nằm ở cuối bảng xếp hạng mức độ phát triển kỹ thuật số, bị hạn chế bởi cơ sở hạ tầng yếu kém và giới hạn ngân sách. Sự khác biệt này có những hậu quả lâu dài: các quốc gia ở phía bất lợi phải đối mặt với tăng trưởng năng suất lao động yếu, dòng vốn đầu tư giảm và tình trạng chảy máu chất xám gia tăng, khiến họ mắc kẹt trong các mô hình kinh tế giá trị thấp, phụ thuộc vào hàng hóa và không thể hấp thụ được lực lượng lao động trẻ của mình.

Có hai mô hình phát triển cạnh tranh đang định hình nên bối cảnh này: một mô hình của Mỹ dựa trên thị trường, được hỗ trợ bởi vốn đầu tư mạo hiểm và các tập đoàn độc quyền quy mô lớn, và một mô hình của Trung Quốc coi cơ sở hạ tầng kỹ thuật số là tài sản công cộng. Sáng kiến ​​“AI Plus” của Trung Quốc (khởi động vào tháng 8/2025) ưu tiên triển khai chi phí thấp và hệ sinh thái mã nguồn mở - điển hình là DeepSeek và Moonshot AI - nhằm mục đích phổ cập việc tiếp cận AI cho các nước đang phát triển, một khuôn khổ mà Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tuyên bố nhằm thu hẹp “khoảng cách AI” toàn cầu thông qua quản trị mở. Tiến sĩ Saidi cho rằng khu vực vùng Vịnh nên coi cơ sở hạ tầng kỹ thuật số là tài sản công cộng.

Nỗ lực thúc đẩy nền kinh tế số 3.0 của các nước vùng Vịnh

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia và UAE đang thúc đẩy mạnh mẽ sự chuyển đổi sang "Nền kinh tế số 3.0", AI không phải là một lĩnh vực riêng biệt mà là một công nghệ đa mục đích (General-Purpose Technology - GPT) – một công nghệ, giống như điện hoặc động cơ hơi nước, định hình lại chức năng sản xuất của toàn bộ nền kinh tế.

Các thực thể nhà nước và quỹ đầu tư quốc gia đang cam kết thực hiện điều này: Humain, được Quỹ Đầu tư Công Saudi Arabia (PIF) hậu thuẫn, đang xây dựng các trung tâm dữ liệu AI của Saudi Arabia với mục tiêu đạt công suất khoảng 6GW trong vòng một thập kỷ; G42, được công ty đầu tư Mubadala hậu thuẫn, đang phát triển Stargate UAE cùng với OpenAI, Oracle, Nvidia, Cisco và SoftBank như một phần của khu phức hợp AI 5GW rộng lớn hơn giữa UAE và Mỹ tại Abu Dhabi.

Mục tiêu cốt lõi của vùng Vịnh là tích hợp AI vào lĩnh vực dầu khí và năng lượng, lĩnh vực đã tạo nên sự giàu có của khu vực, đồng thời đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa hướng tới nền kinh tế tri thức - đòi hỏi đầu tư vào năm trụ cột: điện khí hóa quy mô gigawatt, kết nối trên bộ/dưới biển/trong không gian, phần cứng tiên tiến, khung pháp lý sở hữu trí tuệ hiện đại và nhân tài kỹ thuật trong nước thông qua giáo dục và đào tạo lại.

Nền kinh tế kỹ thuật số cũng ngày càng phụ thuộc vào không gian, dựa vào vệ tinh để định vị, quan sát Trái đất, liên lạc và quốc phòng. Chi phí phóng giảm và vốn đầu tư tư nhân vào ngành hàng không vũ trụ ngày càng tăng đang làm thay đổi nền kinh tế không gian thương mại, và các chính phủ vùng Vịnh đang đáp ứng bằng các chương trình vệ tinh quốc gia, quỹ công nghệ vũ trụ và năng lực quan sát Trái đất - trong khi các chòm sao vệ tinh quỹ đạo Trái đất tầm thấp mở rộng khả năng kết nối tốc độ cao đến các thị trường chưa được phục vụ đầy đủ.

Tuy nhiên, vấn đề trên đang gặp phải thách thức: AI đang gặp phải những giới hạn vật lý trên Trái đất. Các trung tâm dữ liệu siêu quy mô đòi hỏi diện tích đất khổng lồ (các khu phức hợp lớn nhất có diện tích trên 4 km2, chứa hàng nghìn máy chủ) và nguồn lực khổng lồ - một cơ sở AI siêu quy mô có thể cần 100MW điện năng trở lên, tương đương với mức tiêu thụ hàng năm của 100.000 hộ gia đình, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), cộng thêm tới gần 20 triệu lít nước mỗi ngày, tương tự như mức tiêu thụ của một thị trấn nhỏ.

Khoảng 90-95% điện năng tiêu thụ bởi công nghệ thông tin (CNTT) và hệ thống làm mát được chuyển hóa trực tiếp thành nhiệt (đáng chú ý là Amazon sử dụng nhiệt thu được từ trung tâm dữ liệu để sưởi ấm các trụ sở chính tại Seattle). Bức xạ mặt trời dồi dào của vùng Vịnh mang lại lợi thế tự nhiên trong việc xây dựng “các trung tâm dữ liệu xanh”, nhưng việc làm mát các giá đỡ máy chủ dày đặc trong khí hậu sa mạc khô cằn vẫn là một "nút thắt cổ chai" ngày càng gia tăng về môi trường và năng lượng.

Công Thuận (p/v TTXVN tại Tel Aviv)