Vùng Vịnh: 'Mắt xích mới' trong cuộc đua AI toàn cầu

Trong nhiều thập niên, vị trí của Vùng Vịnh trong tính toán chiến lược của Mỹ chủ yếu gắn với dầu mỏ, các tuyến vận chuyển năng lượng và an ninh khu vực. Nhưng sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi giá trị chiến lược của khu vực này. Khi cuộc đua AI ngày càng chuyển từ thuật toán sang hạ tầng, Vùng Vịnh nổi lên với một lợi thế đặc biệt: Quỹ đất, nguồn điện và nguồn vốn để phát triển các trung tâm dữ liệu quy mô lớn.

Lợi thế trong nền kinh tế AI

Phân tích của tạp chí Al Majalla (Saudi Arabia) nêu bật nhận định, khi AI ngày càng định hình quyền lực kinh tế và công nghệ toàn cầu, Mỹ và các quốc gia Vùng Vịnh đang hình thành một quan hệ đối tác mới dựa trên chip, trung tâm dữ liệu và cơ sở hạ tầng kỹ thuật số. Các nước thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) vì thế không còn chỉ được nhìn nhận như những đối tác về năng lượng hay an ninh, mà đang nổi lên như những đối tác về hạ tầng vật chất cho nền kinh tế AI.

Các quốc gia trong khu vực sở hữu nguồn lực tài chính dồi dào, các quỹ đầu tư quốc gia lớn, nguồn năng lượng ổn định và quỹ đất rộng. Quan trọng hơn, bộ máy quản lý tại đây có khả năng đưa ra các quyết định đầu tư quy mô lớn với tốc độ nhanh chóng. Nói cách khác, lợi thế của Vùng Vịnh không nằm ở thành tích nghiên cứu AI, mà ở khả năng nhanh chóng cung cấp những điều kiện nền tảng mà AI cần để mở rộng quy mô.

Số liệu thực tế do Al Majalla đưa ra, chứng minh những chuyển biến mới tại khu vực này, với khoảng 106 trung tâm dữ liệu đang vận hành và 77 trung tâm khác đang được xây dựng. Tổng công suất hiện tại đã vượt 850 MW, trong khi các dự án đang triển khai được dự báo sẽ nâng công suất lên gần 3,5 GW trong năm tới. Đến năm 2027, khu vực dự kiến thu hút khoảng 8,5 tỷ USD đầu tư cho các trung tâm dữ liệu mới.

Quy mô này chưa đủ để đưa Vùng Vịnh trở thành đối thủ trực tiếp của các trung tâm công nghệ hàng đầu ở Mỹ hay châu Âu, nhưng phản ánh một xu hướng dịch chuyển quan trọng rằng, hạ tầng công nghệ đã được coi là một tài sản chiến lược cần được đầu tư ngay tại “quê hương” của dầu mỏ.

Lợi thế này càng rõ nét khi so sánh Vùng Vịnh với châu Âu. Vốn tiên phong về công nghệ nhưng châu Âu đang phải đối mặt với những nút thắt nghiêm trọng về lưới điện và nguồn năng lượng. Theo các ước tính, thời gian chờ kết nối một trung tâm dữ liệu mới vào lưới điện EU có thể kéo dài từ 2-10 năm. Tại các trung tâm dữ liệu lớn như Frankfurt, London, Amsterdam, Paris và Dublin, thời gian chờ thậm chí lên tới 7-10 năm.

Thực tế không có nghĩa là Vùng Vịnh đã vượt châu Âu về năng lực công nghệ, mà cho thấy cuộc đua AI đang tạo ra một dạng lợi thế mới, trong đó đất, điện và vốn có ý nghĩa ngày càng lớn, bên cạnh phần mềm và thuật toán.

Vùng Vịnh cũng đang nỗ lực chuẩn bị về thể chế và một tầm nhìn chính trị rõ ràng. Theo bảng Chỉ số sẵn sàng ứng dụng AI của chính phủ do Oxford Insights công bố năm 2025, Saudi Arabia (đứng thứ 15) và UAE (thứ 19) trong nhóm 20 nước dẫn đầu thế giới.

Có thể nói, Vùng Vịnh đang hội tụ ba điều kiện quan trọng, nguồn lực để đầu tư, hạ tầng để triển khai và chiến lược để biến AI thành một phần của quá trình chuyển đổi kinh tế.

Nền kinh tế hậu dầu mỏ

Động lực phía sau bài toán không mới nhưng ngày càng cấp thiết của Vùng Vịnh là xây dựng một nền kinh tế ít phụ thuộc hơn vào dầu mỏ.

AI vì thế được các quốc gia GCC nhìn nhận không chỉ như một ngành công nghệ mới mà còn như một công cụ để tái cấu trúc nền kinh tế. Saudi Arabia gắn AI với Tầm nhìn 2030 nhằm xây dựng nền kinh tế đa dạng và giảm phụ thuộc vào dầu mỏ. UAE đưa AI trở thành trọng tâm trong chiến lược phát triển chính phủ đến năm 2031. Qatar, Oman, Bahrain và Kuwait cũng triển khai các kế hoạch chuyển đổi số, hiện đại hóa dịch vụ công và thúc đẩy nền kinh tế tri thức.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không đặt AI tách biệt khỏi nền kinh tế. AI được kỳ vọng sẽ đi vào quản trị hành chính, y tế, giáo dục, giao thông và năng lượng, đồng thời tạo thêm cơ hội đầu tư và việc làm.

Các khoản đầu tư vào trung tâm dữ liệu không chỉ mang ý nghĩa là dự án bất động sản công nghệ hay hạ tầng cho các tập đoàn nước ngoài, mà còn trở thành một phần của quá trình xây dựng nền tảng kinh tế mới. Nói cách khác, AI đang được xem như một hạ tầng kinh tế mới, tương tự vai trò mà dầu mỏ từng đảm nhiệm trong nhiều thập kỷ trước.

Tuy nhiên, theo phân tích của Al Majalla, đây cũng là một hạn chế đối với các quốc gia Vùng Vịnh. Có trung tâm dữ liệu lớn không đồng nghĩa với việc có một nền kinh tế AI hoàn chỉnh. Khu vực còn cần một nguồn nhân lực chất lượng cao, phát triển năng lực nghiên cứu trong nước, hoàn thiện khung pháp lý và tăng cường bảo vệ dữ liệu. Đây sẽ là phép thử thực sự đối với chiến lược AI của Vùng Vịnh, vượt ra ngoài mô hình tăng trưởng dựa trên dầu mỏ.

Một cấu trúc địa kinh tế mới

Nếu Vùng Vịnh có lợi thế về đất, năng lượng và vốn, thì Mỹ nắm giữ “mắt xích” quan trọng nhất của hệ sinh thái AI, gồm chip tiên tiến, các mô hình AI quy mô lớn, nền tảng điện toán đám mây và các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới. Sự bổ sung lợi thế cho nhau đang tạo ra một mô hình hợp tác mới - công nghệ Mỹ kết hợp với nguồn lực và hạ tầng Vùng Vịnh.

Washington không còn xem Vùng Vịnh đơn thuần là thị trường tiêu thụ công nghệ, mà là đối tác có thể cùng đầu tư, xây dựng và vận hành hạ tầng AI toàn cầu. Cách tiếp cận này có thể thấy được trong các dự án nhiều tỷ USD giữa Mỹ với các quốc gia Vùng Vịnh, như Stargate UAE tại Abu Dhabi hay Humain của Saudi Arabia với Nvidia…

Đây không đơn thuần là những thỏa thuận đầu tư, mà còn là một phần trong tính toán địa kinh tế của Washington trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Trung Quốc. Về bản chất, Washington đang xây dựng một cơ chế liên kết, trong đó phân công các quốc gia Vùng Vịnh cung cấp đất, năng lượng và vốn, còn các doanh nghiệp Mỹ phụ trách chip, mô hình AI, dịch vụ điện toán đám mây và các giải pháp an ninh số. Cơ chế này vừa giúp Mỹ thu hút nguồn vốn, vừa bảo đảm công nghệ chiến lược không bị chuyển giao ngoài ý muốn.

Có thể nói, những gì đang hình thành vì thế không còn là những thương vụ công nghệ riêng lẻ, mà là một cấu trúc địa kinh tế mới, Mỹ mang đến công nghệ lõi, trong khi Vùng Vịnh góp bằng năng lượng, vốn và hạ tầng để mở rộng năng lực AI. Đây là sự dịch chuyển có thể làm thay đổi vai trò của Vùng Vịnh trong nền kinh tế toàn cầu, từ một trung tâm năng lượng thành một mắt xích trong nền kinh tế AI.

Minh Anh