Tạo một khung thể chế vững chắc để bồi đắp năng lực nội sinh

PV: Theo ông, Dự thảo Luật Hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) có những điểm mới nào nổi bật tạo “đòn bẩy” để khu vực Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNNVV) phát triển mạnh mẽ hơn?

TS. Phan Phương Nam

TS. Phan Phương Nam: Về cơ bản, theo tôi, Dự thảo Luật Hỗ trợ DNNVV (sửa đổi) đã nhận diện được những bất cập, hạn chế sau hơn 8 năm thi hành Luật năm 2017. Do đó, để khơi thông nguồn lực, dự thảo đã thiết kế các đòn bẩy pháp lý nổi bật sau: Đột phá trong giải pháp tiếp cận vốn và tài chính. Điểm nghẽn lớn nhất của DNNVV luôn là khát vốn, nhưng lại thiếu tài sản bảo đảm truyền thống. Dự thảo Luật đã thay đổi cách tiếp cận, không áp đặt nghĩa vụ cấp tín dụng bắt buộc cho các ngân hàng, mà thay vào đó là khuyến khích và tạo hành lang pháp lý an toàn để các tổ chức tín dụng cấp vốn dựa trên sự đa dạng hóa tài sản bảo đảm. Đó là việc chấp nhận bảo đảm bằng động sản, tài sản hình thành trong tương lai, quyền tài sản, quyền sở hữu trí tuệ và tài sản vô hình.

Hơn thế nữa, dự thảo đẩy mạnh các công cụ tài chính sáng tạo như tài chính hỗn hợp, vốn mồi, đồng đầu tư, và đặc biệt là phát triển các nền tảng công nghệ tài chính (fintech), tổ chức cho vay không nhận tiền gửi. Sự mở rộng này hứa hẹn sẽ đa dạng hóa nguồn cung tín dụng, giúp doanh nghiệp tiếp cận vốn dựa trên lịch sử giao dịch, dòng tiền và dữ liệu chuỗi giá trị thay vì chỉ dựa vào bất động sản.

Bên cạnh đó, đồng bộ hóa ưu đãi thuế và giảm thiểu rủi ro tuân thủ. Dự thảo đã luật hóa các cơ chế ưu đãi thuế, đồng bộ hóa với hệ thống pháp luật về Thuế thu nhập doanh nghiệp. Cụ thể, các ưu đãi về thuế suất thấp có thời hạn cho doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp nhỏ, cũng như các ưu đãi đối với hoạt động R&D, chuyển nhượng vốn khởi nghiệp sáng tạo đã được tích hợp rõ ràng.

Đáng chú ý, cơ chế hỗ trợ DNNVV chuyển đổi từ hộ kinh doanh được thiết kế rất sát với thực tiễn. Nhóm này sẽ được áp dụng cơ chế kê khai, nộp thuế và chế độ kế toán của doanh nghiệp siêu nhỏ trong 36 tháng đầu, được cung cấp miễn phí nền tảng số và dịch vụ kế toán.

Dự thảo Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa (sửa đổi) phải tháo gỡ rào cản tài sản thế chấp giúp khơi thông dòng vốn tín dụng. Ảnh: An Thư

PV: Nhiều ý kiến cho rằng, Dự thảo Luật lần này đổi mới về tư duy hỗ trợ, từ tư duy hỗ trợ theo cung chuyển sang hỗ trợ theo nhu cầu của doanh nghiệp, lấy doanh nghiệp làm trọng tâm và lấy hiệu quả làm thước đo. Ông nhìn nhận thế nào về ý kiến này?

TS. Phan Phương Nam: Tôi cho rằng, đây là nhận định hoàn toàn chính xác và phản ánh đúng lõi triết lý của lần sửa đổi này. Sự chuyển dịch này giải quyết trực tiếp câu chuyện chính sách có nhưng chưa vào được cuộc sống.

Điều này thể hiện thông qua các nội dung: Thứ nhất, thay đổi cách hỗ trợ cho các DNNVV. Trước đây, các chương trình hỗ trợ thường được thiết kế theo tư duy Nhà nước có gì thì cung cấp nấy, mang tính chất chi theo đầu vào, chi theo hoạt động. Dự thảo mới đã mạnh dạn áp dụng cơ chế hỗ trợ mới (Phiếu Voucher). Theo đó, cơ chế trao quyền tự quyết tối đa cho doanh nghiệp. Nhà nước sẽ cấp hạn mức tài chính, và doanh nghiệp tự đánh giá nhu cầu nội tại của mình để tự do lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ pháp lý, kế toán, chuyển đổi số hay đổi mới công nghệ trên thị trường. Ngân sách nhà nước sẽ thanh toán dựa trên kết quả đầu ra thực tế.

Thứ hai, xã hội hóa và phát triển hệ sinh thái toàn diện. Dự thảo dành riêng một điều khoản cho việc “Phát triển hệ sinh thái hỗ trợ DNNVV”. Trọng tâm được đặt vào việc huy động các nguồn lực từ khu vực tư nhân, các hiệp hội, trường đại học, viện nghiên cứu và các trung tâm đổi mới sáng tạo.

Bằng cách tạo cơ chế đồng đầu tư, tài trợ hợp tác giữa Nhà nước và các quỹ đầu tư mạo hiểm, quỹ đầu tư tư nhân, các cơ sở ươm tạo, Luật đóng vai trò như một “bà đỡ” kiến tạo môi trường, kết nối các

nguồn lực xã hội lại với nhau. Điều này giúp các dịch vụ tư vấn, cố vấn, huấn luyện trở nên thực chất, chuyên sâu và bám sát hơi thở của thị trường hơn.

Thứ ba, chuyển đổi số trong quản lý và tăng cường giám sát bằng dữ liệu. Dữ liệu hỗ trợ sẽ được tích hợp với cơ sở dữ liệu quốc gia về đăng ký doanh nghiệp, thuế và bảo hiểm xã hội. Hệ thống sẽ đo lường các chỉ số đầu ra cụ thể: năng suất lao động có tăng không, khả năng tuân thủ pháp luật có cải thiện không, doanh nghiệp có tích hợp thành công vào chuỗi giá trị không. Bằng việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm và tăng cường trách nhiệm giải trình, dòng vốn ngân sách sẽ được điều hướng vào đúng những doanh nghiệp có năng lực hấp thụ tốt và tạo ra giá trị gia tăng thực sự cho nền kinh tế.

PV: Dự thảo Luật Hỗ trợ DNNVV (sửa đổi) nếu được thông qua, ông kỳ vọng sẽ tạo ra những tác động như thế nào đối với năng lực cạnh tranh của DNNVV trong thời gian tới?

TS. Phan Phương Nam: Nếu Dự thảo Luật Hỗ trợ DNNVV (sửa đổi) được thông qua với những thiết kế chính sách kiến tạo như trên, tôi đặt kỳ vọng rất lớn vào sự “lột xác” về năng lực cạnh tranh của khu vực DNNVV trong cả ngắn hạn, trung hạn và dài hạn.

Về ngắn hạn, tăng sức chống chịu và tối ưu hóa chi phí tuân thủ. Tác động trước tiên sẽ là sự cải thiện đáng kể về dòng tiền và sức chịu đựng của doanh nghiệp trước các biến động kinh tế vĩ mô. Bằng việc cụ thể hóa các ưu đãi về thuế suất thu nhập doanh nghiệp (15 - 17%), giảm tiền thuê đất, hỗ trợ chi phí mặt bằng sản xuất và đơn giản hóa chế độ kế toán, Luật sẽ trực tiếp cắt giảm các chi phí tuân thủ và chi phí cố định.

Về trung hạn, kích hoạt sự chuyển đổi quy mô và cấu trúc doanh nghiệp. Với khung pháp lý mới, tôi kỳ vọng một làn sóng chính thức hóa kinh tế mạnh mẽ. Các hộ kinh doanh, vốn đang e ngại gánh nặng tuân thủ pháp luật về thuế, bảo hiểm và kế toán, sẽ có đủ động lực để chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Những cơ chế hỗ trợ bù đắp chi phí chuyển đổi như cung cấp nền tảng kế toán miễn phí, hỗ trợ tư vấn pháp lý ban đầu và miễn giảm các lệ phí môn bài sẽ xóa bỏ tâm lý e dè, giúp khu vực kinh tế này minh bạch hóa sổ sách, qua đó mở khóa khả năng tiếp cận vốn vay từ ngân hàng.

Đặc biệt, sự phát triển của hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo, được trợ lực bởi các vườn ươm, khu làm việc chung và các quỹ đầu tư mạo hiểm tư nhân, sẽ rút ngắn chu kỳ từ khâu nghiên cứu, thử nghiệm đến thương mại hóa sản phẩm. Năng lực ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số của các doanh nghiệp quy mô nhỏ sẽ được thu hẹp khoảng cách so với các tập đoàn lớn, tạo ra một lớp doanh nghiệp thế hệ mới linh hoạt và đậm hàm lượng chất xám.

Về dài hạn, định hình lại vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và hội nhập bền vững. Đây có lẽ là tác động mang tính vĩ mô và sâu sắc nhất. Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ với các yêu cầu khắt khe về thương mại tự do thế hệ mới, Luật sửa đổi định hướng rất rõ vào việc nâng cấp năng lực cạnh tranh cốt lõi. Bằng việc cho phép tính chi phí đào tạo lại nhân lực, chi phí tiêu chuẩn hóa quốc tế vào chi phí được trừ khi tính thuế, các doanh nghiệp đầu chuỗi, cả FDI và doanh nghiệp lớn trong nước sẽ có động lực để dẫn dắt và chuyển giao công nghệ cho các DNNVV nội địa.

PV: Xin cảm ơn ông!

Đức Việt