Tạo hành lang pháp lý cho ngành xuất bản trong kỷ nguyên số

Tìm những điểm nghẽn của Luật xuất bản

Trong hai ngày 15 và 16/6 tại TP Hồ Chí Minh, Đoàn khảo sát về việc thực hiện chính sách, pháp luật về xuất bản của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, do Phó Chủ nhiệm Ủy ban Đặng Xuân Phương làm trưởng đoàn đã có các hoạt động khảo sát thực tiễn và tổ chức tọa đàm tham vấn về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Đặng Xuân Phương phát biểu tại tọa đàm.

Những cuộc làm việc với các cơ quan quản lý, nhà xuất bản, đơn vị phát hành và chuyên gia cho thấy một thực tế chung: Luật Xuất bản năm 2012 đã hoàn thành vai trò trong một giai đoạn phát triển nhất định, song đang đứng trước yêu cầu phải thay đổi để thích ứng với những biến chuyển sâu sắc của môi trường xuất bản hiện nay.

Phát biểu tại buổi tọa đàm tham vấn, ông Đặng Xuân Phương, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết, sau hơn 14 năm triển khai, Luật Xuất bản đã bộc lộ nhiều hạn chế trước tốc độ phát triển nhanh của đời sống kinh tế - xã hội và công nghệ.

Theo ông Phương, sự phát triển mạnh mẽ của internet, điện thoại thông minh, xuất bản điện tử, thương mại điện tử cùng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo đã tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa quy định pháp luật với thực tiễn hoạt động xuất bản.

"Nhiều lĩnh vực mới đã xuất hiện như thị trường xuất bản số, các nền tảng phân phối nội dung số, mô hình kinh doanh nội dung số và các tổ hợp xuất bản - truyền thông, trong khi hệ thống pháp luật hiện hành chưa có những quy định điều chỉnh đầy đủ", ông Đặng Xuân Phương nhận định.

Theo lãnh đạo Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, việc sửa đổi luật không chỉ nhằm giải quyết những bất cập trước mắt mà còn phải tạo dựng hành lang pháp lý dài hạn cho sự phát triển của ngành xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế. Trong đó, cần nghiên cứu việc thể chế hóa mô hình tập đoàn truyền thông - xuất bản phù hợp với điều kiện Việt Nam; đồng thời hoàn thiện các cơ chế, chính sách hỗ trợ hoạt động xuất bản, in và phát hành.

Ông Đặng Xuân Phương cũng cho rằng, cần có các giải pháp thúc đẩy xuất bản điện tử, đặc biệt là sách nói (audiobook), các nền tảng trung gian phát hành và chuyển đổi số trong toàn ngành; đồng thời tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, phát triển văn hóa đọc và tăng cường hội nhập quốc tế.

Thông tin về dự án luật, ông Đinh Tiến Dũng, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết, sau hơn một thập kỷ thực thi, Luật Xuất bản năm 2012 đã bộc lộ những bất cập tập trung ở ba nhóm vấn đề lớn.

Thứ nhất, một số quy định về quản lý nhà nước và chính sách không còn theo kịp thực tiễn phát sinh, như quy định về cơ quan chủ quản, liên kết xuất bản, quản lý cơ sở trung gian phát hành cũng như công tác phòng, chống in lậu và xâm phạm bản quyền.

Thứ hai, hệ thống thủ tục hành chính và cơ chế phân cấp, phân quyền hiện hành không còn phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính, chuyển đổi số cũng như mô hình tổ chức chính quyền địa phương theo hướng tinh gọn.

Thứ ba, luật hiện hành chưa điều chỉnh kịp thời các hoạt động xuất bản, phát hành trên môi trường số, các nền tảng phân phối nội dung và mô hình tổ hợp xuất bản - truyền thông đang ngày càng phát triển.

Theo ông Đinh Tiến Dũng, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản lần này tập trung sửa đổi 16 điều theo hướng cắt giảm thủ tục hành chính, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền minh bạch, đồng thời thể chế hóa các hoạt động xuất bản trên môi trường số và các mô hình kinh doanh mới trong chuỗi giá trị xuất bản.

Nhiều ý kiến tại tọa đàm cho rằng, quá trình sửa đổi luật lần này không chỉ là điều chỉnh những quy định mang tính kỹ thuật mà còn là cơ hội để đổi mới tư duy phát triển ngành xuất bản, xem xuất bản là một lĩnh vực quan trọng của công nghiệp văn hóa, vừa tạo ra giá trị tri thức, vừa đóng góp cho tăng trưởng kinh tế và sự phát triển xã hội.

Mở đường cho xuất bản số và phát triển văn hóa đọc

Là địa phương chiếm khoảng hai phần ba thị phần xuất bản, in và phát hành của cả nước, TP Hồ Chí Minh được xem là một trong những trung tâm lớn nhất của ngành xuất bản Việt Nam. Thực tiễn phát triển tại thành phố cũng đang đặt ra nhiều yêu cầu mới đối với việc hoàn thiện khung pháp lý cho ngành.

Ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh chỉ ra nhiều "điểm nghẽn" cần tháo gỡ.

Ông Nguyễn Ngọc Hồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Hồ Chí Minh cho rằng, dự thảo Luật Xuất bản cần tập trung tháo gỡ các "điểm nghẽn", đồng thời xây dựng hành lang pháp lý có tính ổn định và dài hạn.

Theo ông Hồi, cần làm rõ các khái niệm về sách điện tử, nền tảng nội dung số và quy trình xuất bản trên môi trường mạng; đồng thời bổ sung các công cụ quản lý phù hợp đối với các khâu sáng tạo, biên tập và dịch thuật.

Bên cạnh đó, cần mở rộng cơ chế để thu hút khu vực tư nhân tham gia sâu hơn vào các hoạt động phát hành, truyền thông, dịch thuật và bản quyền; phát huy vai trò của truyền thông trong việc thúc đẩy thị trường sách. Thành phố cũng kiến nghị nghiên cứu các chính sách về thuế, đất đai, hỗ trợ doanh nghiệp hiện đại hóa thiết bị sản xuất và xây dựng cơ chế đặc thù nhằm đẩy mạnh xuất khẩu xuất bản phẩm ra thị trường quốc tế.

Theo ông Nguyễn Ngọc Hồi, TP Hồ Chí Minh hiện đang cụ thể hóa Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị và các nghị quyết của Chính phủ về phát triển văn hóa. Trong đó, việc xây dựng thói quen và kỹ năng đọc, bảo đảm quyền tiếp cận tri thức của người dân được xác định là nhiệm vụ trọng tâm.

Bên cạnh hệ thống Đường Sách hiện hữu, thành phố đang phát triển các mô hình thư viện mở, không gian đọc linh hoạt và mở rộng văn hóa đọc đến các khu chung cư, nhà trọ công nhân, bệnh viện và trường học nhằm đưa sách đến gần hơn với đời sống cộng đồng.

Trong chương trình khảo sát ngày 15/6, Đoàn công tác của Ủy ban Văn hóa và Xã hội cũng đã làm việc với Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh - một trong những đơn vị xuất bản lớn của cả nước.

Báo cáo với đoàn khảo sát, ông Nguyễn Thành Lợi, Giám đốc, Tổng Biên tập Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh cho biết, năm 2025 đơn vị đã ấn hành 608 xuất bản phẩm với hơn 1,25 triệu bản in cùng 152 xuất bản phẩm điện tử.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội làm việc với Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh. Ảnh: Hoa Lê

Theo ông Nguyễn Thành Lợi, Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh luôn thực hiện quản lý chặt chẽ nội dung xuất bản phẩm, xây dựng quy trình kiểm soát bản thảo ngay từ khâu thẩm định, chú trọng nâng cao chất lượng biên tập, hạn chế sai sót về kiến thức và kiểm soát chặt các nội dung chính trị, văn hóa nhạy cảm. Đơn vị cũng liên kết với nhiều đối tác uy tín trong ngành nhằm bảo đảm chất lượng các ấn phẩm về lịch sử, văn hóa và chính trị.

Từ thực tiễn hoạt động, Nhà xuất bản Tổng hợp TP Hồ Chí Minh kiến nghị Luật Xuất bản sửa đổi cần luật hóa các mô hình lãnh đạo công - quản trị tư; đầu tư công - quản lý tư; đầu tư tư - sử dụng công đối với hoạt động xuất bản, in và phát hành. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế tài chính hỗ trợ hoạt động xuất bản cũng như có chính sách đãi ngộ phù hợp đối với biên tập viên và người làm xuất bản về lương, phụ cấp và các chế độ đặc thù để thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao gắn bó với nghề.

Đề cập đến yêu cầu chuyển đổi số, ông Nguyễn Thành Lợi cho biết hiện cả nước có hơn 40 đơn vị tham gia xuất bản điện tử, chiếm khoảng 15% tổng số xuất bản phẩm toàn ngành. Tuy nhiên, con số này vẫn còn khá khiêm tốn nếu so với nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, ông cho biết Trung Quốc hiện đạt doanh thu xuất bản điện tử trên 9 tỷ USD với gần một nửa dân số tham gia đọc trên nền tảng số. Tại Hàn Quốc, doanh thu từ xuất bản số đã chiếm khoảng 41% tổng doanh thu ngành từ năm 2023. Nhiều quốc gia đã phát triển mạnh các sản phẩm sách tương tác ứng dụng công nghệ thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR), vượt xa các mô hình ebook hay audiobook truyền thống.

"Chuyển đổi số không chỉ là thay đổi định dạng sách mà là thay đổi cả mô hình tiếp cận độc giả và quy trình sản xuất nội dung để tồn tại trong kỷ nguyên mới", ông Nguyễn Thành Lợi nhấn mạnh.

Nhiều chuyên gia và đại diện các đơn vị xuất bản, phát hành cũng đề xuất Nhà nước cần hỗ trợ đầu tư hạ tầng số, thư viện số, xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung; hoàn thiện cơ chế bảo vệ bản quyền số một cách hiệu quả và khuyến khích sự hợp tác giữa các nhà xuất bản với doanh nghiệp công nghệ.

Các ý kiến tại tọa đàm đều thống nhất rằng, việc sửa đổi Luật Xuất bản lần này không chỉ nhằm tháo gỡ những bất cập hiện hữu mà còn mở đường cho sự phát triển của ngành xuất bản trong nhiều năm tới.

Trong bối cảnh chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất và tiếp nhận tri thức, một hành lang pháp lý thông thoáng, phù hợp với thực tiễn sẽ là điều kiện quan trọng để ngành xuất bản tận dụng cơ hội từ công nghệ mới, lan tỏa văn hóa đọc và đóng góp nhiều hơn cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Bài và ảnh: Hương Trần/Báo Tin tức và Dân tộc