Cạnh tranh địa chính trị AI: Từ công nghệ mới đến tài sản chiến lược quốc gia

Việc Mỹ hạn chế quyền tiếp cận các công nghệ AI tiên tiến đang phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn: AI ngày càng được xem là tài sản chiến lược quốc gia. Diễn biến này không chỉ làm gia tăng tranh luận về chủ quyền công nghệ của châu Âu, mà còn đặt ra những câu hỏi quan trọng về tương lai của quản trị AI toàn cầu trong bối cảnh cạnh tranh cường quốc ngày càng gay gắt.

Nếu trước đây AI chủ yếu được nhìn nhận như động lực đổi mới công nghệ và tăng trưởng kinh tế, thì ngày nay năng lực AI ngày càng được xem là một tài sản chiến lược quốc gia, chịu sự chi phối bởi cùng logic cạnh tranh, kiểm soát tiếp cận và chủ quyền vốn từng áp dụng đối với các lĩnh vực như quốc phòng, năng lượng hay chất bán dẫn.

Theo Modern Diplomacy, xu hướng này phản ánh sự nổi lên của địa chính trị như một không gian cạnh tranh quan trọng của AI. Trong bối cảnh chuyên môn, dữ liệu, năng lực tính toán và các mô hình tiên tiến ngày càng tập trung trong tay một số ít doanh nghiệp công nghệ lớn, các quốc gia đang tìm cách gia tăng lợi thế chiến lược thông qua việc kiểm soát khả năng tiếp cận chip tiên tiến, điện toán đám mây, hạ tầng dữ liệu và các hệ thống AI thế hệ mới.

Từ đó, quản trị AI được cho là ngày càng gắn với lợi ích quốc gia, sức mạnh công nghệ và vị thế địa chính trị, thay vì chỉ đơn thuần là cạnh tranh thị trường hay hợp tác khoa học quốc tế.

Những báo cáo gần đây về việc Mỹ hạn chế quyền tiếp cận của châu Âu đối với các mô hình AI tiên tiến của Anthropic được xem là một ví dụ điển hình cho xu hướng này.

Đáng chú ý, nhiều nhà hoạch định chính sách châu Âu không coi đây là một tranh chấp thương mại đơn lẻ, mà là biểu hiện của một vấn đề mang tính cấu trúc: sự dễ tổn thương phát sinh từ việc phụ thuộc vào hạ tầng AI nước ngoài, đặc biệt là của Mỹ.

Những giới hạn của việc kiểm soát AI theo quốc tịch

Các hạn chế tiếp cận AI của Mỹ được cho là xuất phát từ các cân nhắc an ninh quốc gia, đặc biệt là lo ngại rằng các mô hình AI tiên tiến có thể hỗ trợ đáng kể các hoạt động tấn công mạng hoặc cung cấp thông tin có giá trị tác chiến.

Nếu tồn tại bằng chứng đáng tin cậy cho thấy các hệ thống AI tiên tiến có thể hỗ trợ các hoạt động gây hại, thì việc coi quyền tiếp cận AI là một nguồn rủi ro cần được quản lý là điều có cơ sở. Trên thực tế, các cơ chế kiểm soát xuất khẩu như Quy định Quản lý Xuất khẩu (EAR) hay Quy định Buôn bán Vũ khí Quốc tế (ITAR) từ lâu đã được áp dụng đối với nhiều công nghệ lưỡng dụng.

Tuy nhiên, việc áp dụng các biện pháp hạn chế dựa trên quốc tịch hoặc vị trí địa lý đối với AI đặt ra nhiều thách thức về mặt khái niệm và thực tiễn.

Trước hết, các mối đe dọa an ninh mạng không bị giới hạn bởi ranh giới quốc gia. Năng lực, tri thức và các tác nhân mạng hiện diện trên phạm vi toàn cầu. Vì vậy, việc hạn chế quyền tiếp cận một hệ thống AI tại một khu vực nhất định không đồng nghĩa với việc ngăn chặn hiệu quả các đối tượng thù địch tiếp cận những kiến thức hoặc năng lực tương tự.

Quan trọng hơn, các biện pháp hạn chế này có thể tạo ra những hệ quả chiến lược ngoài dự kiến trên các khía cạnh chính trị và ngoại giao.

Phản ứng của châu Âu

Phản ứng của châu Âu trước các hạn chế AI được đánh giá là nhanh chóng và mang tính chiến lược. Nhiều nhân vật chính trị tại Pháp, trong đó có cựu Thủ tướng Gabriel Attal và nghị sĩ Benjamin Haddad, đã mô tả AI như một tài sản địa chính trị có tầm quan trọng tương đương với chuỗi cung ứng bán dẫn, hạ tầng năng lượng hay năng lực quốc phòng.

Cách tiếp cận này phản ánh một tầm nhìn chiến lược đã được hình thành trong các thể chế châu Âu từ nhiều năm qua. Trọng tâm của tầm nhìn đó là khái niệm “chủ quyền công nghệ”, bao gồm khả năng phát triển, kiểm soát và điều tiết các công nghệ chiến lược trong phạm vi quyền tài phán của Liên minh châu Âu.

Sự kiện hiện nay được xem là một minh chứng cụ thể cho những rủi ro phát sinh từ sự phụ thuộc chiến lược.

Khi các năng lực công nghệ được coi là thiết yếu đối với tăng trưởng kinh tế và an ninh quốc gia có thể bị hạn chế bởi quyết định đơn phương từ một quốc gia khác, quyền tiếp cận công nghệ khi đó không còn đơn thuần là vấn đề kỹ thuật hay thương mại, mà trở thành vấn đề quyền lực.

Dưới góc độ “vũ khí hóa sự phụ thuộc lẫn nhau”, tức là việc các quốc gia tận dụng vị trí trung tâm trong các mạng lưới kinh tế và công nghệ để tạo ảnh hưởng chính trị đã cho thấy việc kiểm soát các mạng lưới công nghệ trọng yếu có thể trở thành nguồn ảnh hưởng địa chính trị đáng kể.

Điều quan trọng không chỉ nằm ở việc quyền tiếp cận bị hạn chế, mà còn ở thực tế rằng quyền kiểm soát các công nghệ AI tiên tiến hiện vẫn tập trung trong tay một số ít chủ thể và quốc gia nắm giữ công nghệ.

Tuy nhiên, Modern Diplomacy cũng lưu ý rằng, các tuyên bố về chủ quyền AI của châu Âu không hoàn toàn diễn ra trong điều kiện trung lập.

Những lập luận về sự phụ thuộc công nghệ đồng thời cũng giúp củng cố lập luận chính trị cho việc tăng đầu tư vào nghiên cứu AI, hạ tầng tính toán và các hệ sinh thái công nghệ nội khối. Do đó, sự kiện hiện nay vừa là tín hiệu chiến lược thực sự, vừa là nguồn lực chính trị trong các cuộc tranh luận về định hướng phát triển AI của châu Âu.

Nguy cơ phân mảnh hệ sinh thái AI toàn cầu

Theo Modern Diplomacy, những tác động của sự kiện này vượt xa phạm vi ngoại giao song phương.

Ở cấp độ cấu trúc, đây có thể là dấu hiệu cho thấy sự chuyển dịch của hệ sinh thái AI toàn cầu sang một mô hình phân mảnh hơn. Câu hỏi quan trọng không phải là liệu các hạn chế tiếp cận AI hiện nay có phải là một trường hợp ngoại lệ hay không, mà là liệu chúng có phải là bước khởi đầu của một xu hướng hình thành các “khối AI” riêng biệt trên thế giới.

Một hệ sinh thái AI bị chia tách theo các ranh giới địa chính trị, nơi mỗi khối theo đuổi những tiêu chuẩn kỹ thuật, cơ chế quản trị và quy định riêng, có thể tạo ra những chi phí đáng kể đối với đổi mới sáng tạo, khả năng tương tác công nghệ và năng lực quản trị toàn cầu.

Quá trình này có thể tái hiện ở quy mô lớn hơn những gì từng xảy ra với sự phân mảnh của Internet toàn cầu. Tuy nhiên, AI còn phức tạp hơn, do tính chất lưỡng dụng của các mô hình tiên tiến, sự tập trung cao độ của năng lực tính toán và tốc độ phát triển nhanh chóng của công nghệ.

Mối lo ngại này càng trở nên đáng chú ý khi ngành AI hiện nay có mức độ tập trung rất cao. Việc phát triển các mô hình tiên tiến đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ, năng lực tính toán mạnh, nguồn nhân lực chuyên môn cao và lượng năng lượng đáng kể.

Các doanh nghiệp dẫn đầu càng sở hữu nhiều người dùng, nguồn thu lớn và hệ sinh thái dữ liệu toàn diện thì càng có lợi thế trong việc phát triển thế hệ mô hình tiếp theo, qua đó củng cố vị thế thống trị của mình.

Tương lai của trật tự AI toàn cầu

Các hạn chế tiếp cận AI giữa Mỹ và châu Âu không đơn thuần là một bất đồng ngoại giao hay thương mại. Thay vào đó, bước đi này phản ánh một xu hướng rộng lớn hơn: AI đang ngày càng được tích hợp vào logic cạnh tranh giữa các cường quốc, kéo theo những hệ quả sâu sắc đối với các chuẩn mực, thể chế và cơ chế quản trị công nghệ toàn cầu.

Từ đây, có ba vấn đề cần được đặc biệt lưu ý.

Thứ nhất, cơ sở an ninh của các biện pháp hạn chế AI dựa trên quốc tịch cần được chứng minh và biện minh thuyết phục hơn cả về mặt thực nghiệm lẫn chuẩn tắc.

Thứ hai, các phản ứng của châu Âu cần được đánh giá trong bối cảnh những động lực chính trị thúc đẩy diễn ngôn về sự phụ thuộc công nghệ.

Thứ ba, và quan trọng nhất, nguy cơ phân mảnh hệ sinh thái AI toàn cầu đòi hỏi sự quan tâm lớn từ giới học giả, nhà hoạch định chính sách và các thể chế quốc tế.

Đối với nhiều quốc gia vẫn phụ thuộc vào hạ tầng và nền tảng công nghệ bên ngoài, vấn đề tiếp cận AI có thể sớm trở thành một câu hỏi chiến lược không kém phần quan trọng so với các vấn đề quản trị.

Liệu trật tự AI trong tương lai sẽ dựa trên các cơ chế hợp tác quốc tế mang tính bao trùm hay bị chia tách thành các khối cạnh tranh riêng biệt vẫn là câu hỏi chưa có lời giải, đồng thời là một trong những thách thức quản trị công nghệ quan trọng nhất của thập niên tới.

(theo Modern Diplomacy)

Ái Nhi