Tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động xuất bản phát triển trong giai đoạn mới

Tạo cơ chế pháp lý về mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về dự án Luật tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) Lâm Thị Phương Thanh cho biết, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản là cần thiết nhằm thể chế hóa kịp thời các chủ trương của Đảng, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn và tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động xuất bản phát triển trong giai đoạn mới.

Về các nội dung trọng tâm, cơ bản của dự thảo Luật, Bộ trưởng cho biết, khẳng định rõ hơn vị trí, vai trò và nguyên tắc của hoạt động xuất bản, dự thảo Luật sửa đổi Điều 3 theo hướng xác định đầy đủ hơn vị trí, vai trò của hoạt động xuất bản trong giai đoạn phát triển mới. Theo đó, xuất bản không chỉ thuộc lĩnh vực văn hóa, tư tưởng mà còn là ngành kinh tế - công nghệ, bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia, công cụ chủ đạo của giáo dục đào tạo. Đây là cơ sở chính trị, pháp lý quan trọng để xây dựng các chính sách phát triển xuất bản trong kỷ nguyên số;

Chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, dự thảo Luật đổi mới nội dung quản lý nhà nước theo hướng tăng cường quản lý bằng dữ liệu, công nghệ số và hậu kiểm; đồng thời hoàn thiện thêm hệ thống chính sách phát triển hoạt động xuất bản.

Dự thảo Luật quy định chuyển từ tiền kiểm sang quản lý dựa trên dữ liệu, hậu kiểm và trách nhiệm của các chủ thể tham gia hoạt động xuất bản; tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý, giám sát và xử lý vi phạm. Nhiều thủ tục hành chính được bãi bỏ hoặc đơn giản hóa; điều kiện kinh doanh được cắt giảm.

Nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý cho chuyển đổi số toàn diện, dự thảo Luật hoàn thiện khuôn khổ pháp lý đầy đủ cho hoạt động xuất bản trên môi trường số; bổ sung cơ chế quản lý giám sát, hậu kiểm, bảo vệ quyền tác giả và xử lý vi phạm trên môi trường mạng, tạo nền tảng cho phát triển hệ sinh thái xuất bản số.

Dự thảo Luật cũng hoàn thiện các quy định về mô hình hoạt động, các chức danh lãnh đạo và biên tập viên nhà xuất bản thông qua việc tạo cơ chế pháp lý về mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia và bổ sung quy định về chính sách của Nhà nước trong việc đầu tư, xây dựng và phát triển tập đoàn xuất bản truyền thông chủ lực quốc gia đa nền tảng, đa sản phẩm. Đồng thời, sửa đổi các quy định về quản trị, tiêu chuẩn lãnh đạo và biên tập theo hướng chuyên nghiệp hiện đại, phù hợp yêu cầu phát triển trong môi trường số.

Để hình thành hệ sinh thái xuất bản và phát triển công nghiệp nội dung, dự thảo Luật mở rộng đối tượng tham gia liên kết xuất bản, tạo điều kiện để doanh nghiệp công nghệ, truyền thông, cơ sở giáo dục, thư viện và các tổ chức sáng tạo nội dung tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị xuất bản đồng thời với yêu cầu quy định rõ hơn về quyền và nghĩa vụ, phạm vi trách nhiệm của các bên trong hoạt động liên kết; bổ sung cơ chế khai thác, chuyển thể, thương mại hóa nội dung và phát triển sản phẩm phái sinh góp phần thúc đẩy công nghệ nội dung và công nghiệp văn hóa.

Dự thảo Luật cũng bao gồm các quy định nhằm tăng cường bảo vệ quyền tác giả, phòng chống in lậu, in nối bản trái phép, làm xuất bản phẩm giả và vi phạm bản quyền trên môi trường số; hoàn thiện cơ chế kiểm soát nội dung xuất bản phẩm theo hướng quy định danh mục loại xuất bản phẩm có nội dung quan trọng để kiểm soát quy trình trước khi phát hành; quy định trách nhiệm của các cơ quan có liên quan như nhà xuất bản, cơ quan chủ quản nhà xuất bản và cơ quan quản lý nhà nước.

Trình bày báo cáo tóm tắt thẩm tra dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho biết, Ủy ban tán thành với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản; nhất trí với phạm vi điều chỉnh, đối tượng áp dụng của dự thảo Luật.

Cơ quan thẩm tra đề nghị cơ quan chủ trì soạn thảo quan tâm hơn đến nguồn lực triển khai thi hành luật, nhất là các quy định về chuyển đổi số, xuất bản phẩm điện tử, xuất bản số và phát triển công nghiệp văn hóa.

Quy định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước khi chuyển sang hậu kiểm

Thảo luận tại tổ về dự án Luật, các đại biểu cơ bản nhất trí với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản như Tờ trình số 455/TTr-CP của Chính phủ đã nêu, đặc biệt là yêu cầu thể chế hóa đầy đủ Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa.

Đánh giá cao những điểm tiến bộ rõ rệt trong dự thảo Luật, đặc biệt là tinh thần cải cách thủ tục hành chính mạnh mẽ, đại biểu Phạm Nam Tiến (Đoàn Lâm Đồng) nhìn nhận, việc chuyển đổi từ cơ chế "tiền kiểm" sang "hậu kiểm", đưa phát hành sản phẩm số ra khỏi danh mục kinh doanh có điều kiện và bổ sung quy định về nội dung trước khi xuất bản trên mạng được xem là những thay đổi quan trọng, khuyến khích sự tự do sáng tạo và giảm tải áp lực hành chính.

Dù ủng hộ việc chuyển dịch sang hậu kiểm để đơn giản hóa thủ tục nhưng đại biểu Phạm Nam Tiến đề nghị, cần quy định rõ hơn trách nhiệm của cơ quan chủ quản và cơ quan quản lý nhà nước, đặc biệt là với các nội dung liên quan đến lịch sử cách mạng, dân tộc, lãnh tụ và lãnh đạo, cần có danh mục thẩm định cụ thể.

Đồng tình chủ trương giảm chi phí tuân thủ, cắt giảm thủ tục hành chính nhưng đại biểu Lê Hoàng Anh (Đoàn Gia Lai) đề nghị quy định áp dụng hậu kiểm có phân loại theo mức độ rủi ro đối với việc nhập khẩu xuất bản phẩm. Theo đó, đại biểu đề nghị giữ hậu kiểm cho đa số xuất bản phẩm, riêng nhóm có yếu tố bản đồ, biên giới, chủ quyền hoặc xuất xứ rủi ro cao thì vẫn phải thẩm định trước khi đưa vào kinh doanh.

Đại biểu Lê Hoàng Anh phát biểu tại phiên họp. Ảnh: PV

Cũng góp ý về quy định đối với việc nhập khẩu xuất bản phẩm, đại biểu Huỳnh Thị Anh Thảo (đoàn Gia Lai) cho rằng, dự thảo chuyển mạnh sang cơ chế cơ sở nhập khẩu tự thẩm định nội dung trước khi đưa xuất bản phẩm vào kinh doanh; đối với xuất bản phẩm điện tử, cơ sở nhập khẩu phải có khả năng lưu trữ, quản lý, truy xuất và xử lý vi phạm.

Tuy nhiên, Luật chưa quy định như tiêu chuẩn đối với người thẩm định, nội dung tối thiểu của hồ sơ thẩm định, thời hạn lưu giữ hồ sơ, trách nhiệm cá nhân khi kết quả thẩm định sai, cơ chế thẩm định lại đối với tác phẩm bằng ngôn ngữ nước ngoài hiếm.

Theo đại biểu, điều này có thể dẫn đến việc cơ chế hậu kiểm có thể chỉ tồn tại về hình thức, kết quả thẩm định giữa các doanh nghiệp không thống nhất, cơ quan quản lý khó xác định trách nhiệm cá nhân.

Do đó, đại biểu kiến nghị bổ sung quy định về người phụ trách thẩm định nội dung xuất bản phẩm nhập khẩu, tiêu chuẩn chuyên môn, nghĩa vụ ký xác nhận và lưu giữ hồ sơ. Đối với nội dung chuyên ngành, ngôn ngữ nước ngoài hiếm hoặc có dấu hiệu thuộc khoản 1 Điều 10, cần cho phép thuê chuyên gia độc lập nhưng cơ sở nhập khẩu vẫn chịu trách nhiệm cuối cùng.

Liên quan đến quy định về mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia, một số ý kiến đề nghị làm rõ cơ chế quản trị, quyền và nghĩa vụ của cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia; xác định rõ nội hàm và phân biệt mô hình cơ quan xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 12 với mô hình tập đoàn xuất bản, truyền thông chủ lực quốc gia tại Điều 7.

Đánh giá đây là chủ trương lớn, mang tính đột phá được mong đợi nhưng đại biểu Phạm Nam Tiến đề nghị cơ quan soạn thảo cần chỉ rõ những đơn vị cụ thể sẽ được thụ hưởng chủ yếu chính sách ưu đãi này để đảm bảo tính thực thi; xác định rõ nguồn tài chính thực tế và cơ chế vận hành cụ thể.

Minh Khôi