Tăng cường giáo dục pháp luật tại trường học ở Thủ đô: Bài cuối: Xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật từ học đường cần một hệ sinh thái bền vững

Đổi mới cách tiếp cận, đưa pháp luật đến gần với học sinh

Không chỉ dừng lại ở việc “dạy cho biết”, giáo dục pháp luật đang hướng tới mục tiêu cao hơn là “hình thành thói quen tuân thủ”. Học sinh không chỉ cần hiểu quy định, mà phải biết vận dụng vào các tình huống cụ thể, biết lựa chọn cách ứng xử đúng trong những hoàn cảnh khác nhau. Điều này đòi hỏi nội dung giáo dục phải sát thực tiễn hơn, gắn với những vấn đề học sinh đang gặp phải trong đời sống hàng ngày. Các hình thức tuyên truyền cũng cần được đổi mới theo hướng tăng tính tương tác, trải nghiệm, khuyến khích học sinh tham gia chủ động thay vì chỉ tiếp nhận thụ động.

Học sinh tham gia phiên tòa giả định tuyên truyền phổ biến giáo dục pháp luật về phòng chống ma túy trong cộng đồng. Ảnh: Ngọc Lan

Thời gian qua, Trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội và các tổ chức chính trị xã hội đã triển khai nhiều buổi tuyên truyền pháp luật tại trường học theo hướng mềm hóa các quy định khô khan bằng hình thức sân khấu hóa sinh động. Thay vì các buổi thuyết trình lý thuyết truyền thống, chương trình được thiết kế như một ngày hội ngoại khóa, đưa học sinh vào vị trí trung tâm để trực tiếp trải nghiệm và tương tác.

Điểm nhấn lớn nhất của các buổi tuyên truyền này chính là mô hình “phiên tòa giả định”. Tại đây, các tình huống vi phạm pháp luật sát với đời sống học đường như an toàn giao thông, an ninh mạng hay bạo lực học đường… được tái hiện đầy đủ qua quy trình tố tụng thực tế với sự nhập vai của các luật sư trong các vai trò Hội đồng xét xử, Kiểm sát viên và Luật sư bào chữa. Cách tiếp cận trực quan này giúp học sinh dễ dàng nhận diện hành vi vi phạm và thấu hiểu tận mắt những hệ lụy pháp lý. Bên cạnh đó, chương trình còn tạo sức hút qua các hoạt động, giao lưu hỏi đáp có thưởng và trao quà cho học sinh nghèo vượt khó. Điều này không chỉ giúp các em ghi nhớ kiến thức sâu sắc mà còn góp phần hình thành ý thức thượng tôn pháp luật ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường.

Việc triển khai mô hình "phiên tòa giả định giúp học sinh chạm tới pháp luật một cách gần gũi và chân thực. Ảnh: PV

Luật sư Lưu Ngọc Lan, Văn phòng Luật sư Hà Lan và Cộng sự, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội khẳng định: Việc triển khai các mô hình đổi mới như “phiên tòa giả định” hay “sân khấu hóa” đã mang lại luồng sinh khí mới. Cách tiếp cận này đưa học sinh vào vị trí trung tâm, giúp các em chạm tới pháp luật một cách gần gũi và chân thực. Điểm sáng tại Hà Nội chính là sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường và các cơ quan chuyên môn để tổ chức hàng chục chương trình mỗi năm. Đây là hướng đi đúng đắn nhằm chuyển hóa kiến thức thành ý thức tự giác và thói quen thượng tôn pháp luật cho thế hệ công dân tương lai.

Theo Luật sư Lưu Ngọc Lan, từ góc độ pháp lý và thực tiễn, chìa khóa để pháp luật gần gũi với học sinh là phương thức “mềm hóa” và “trải nghiệm”. Thay vì thuyết trình khô khan, chúng ta nên ưu tiên mô hình mà các em học sinh có thể trực tiếp trải nghiệm, quan sát quy trình tố tụng, từ đó nhận diện rõ hậu quả pháp lý của hành vi vi phạm. Bên cạnh đó, việc lồng ghép các hoạt động sáng tạo như vẽ tranh cổ động, giao lưu hỏi đáp tình huống thực tế, tặng tủ sách pháp luật và các diễn đàn sinh động, các hoạt động ngoại khóa khác sẽ giúp học sinh trở thành trung tâm của bài học. Sự phối hợp này giúp pháp luật không còn là lý thuyết xa vời mà trở thành nguồn cảm hứng và kỹ năng sống thiết thực cho các em.

“Song song với đó, nhà trường đặc biệt chú trọng rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng ứng xử và ý thức trách nhiệm cho học sinh, giúp các em biết phân biệt đúng - sai, biết lựa chọn hành vi phù hợp trong các tình huống cụ thể. Quan trọng hơn, nhà trường hướng tới việc hình thành cho học sinh thói quen tự giác chấp hành nội quy, quy định như một nhu cầu tự thân, từ đó từng bước xây dựng nền tảng vững chắc cho ý thức sống và làm việc theo pháp luật ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường”, theo Luật sư Lan.

Học sinh được hóa thân vào các vai diễn tái hiện các tình huống pháp luật tại chương trình "Tiết học Gen Z". Ảnh: Ngọc Tiến

Chương trình điểm cầu truyền hình đặc biệt mang tên “Tiết học Gen Z - Tự hào Hà Nội, sống chuẩn an toàn” do Công an thành phố Hà Nội triển khai gày 22-4 mới đây đã có hiệu quả rõ rệt. Một “tiết học” không bảng đen phấn trắng nhưng giàu trải nghiệm và gắn với thực tế đã mang lại kiến thức về pháp luật, góp phần hình thành ý thức tuân thủ pháp luật cho học sinh Thủ đô. Với hình thức kết nối trực tiếp tới từng lớp học, kết hợp phát sóng trên truyền hình và nền tảng số, chương trình đã mở rộng không gian tuyên truyền từ hội trường truyền thống sang môi trường số hóa, nơi học sinh có thể vừa theo dõi, vừa tương tác trực tiếp thông qua các nền tảng trực tuyến. Việc tổ chức tranh tài giữa các điểm cầu, lồng ghép yếu tố giải trí với sự tham gia của người nổi tiếng, cùng các hoạt động hỏi - đáp có thưởng đã biến “tiết học pháp luật” trở thành một sân chơi sinh động, gần gũi với tâm lý thế hệ Z. Quan trọng hơn, thông qua các tình huống thực tế, học sinh không chỉ “biết luật” mà còn được “sống trong luật”, hiểu rõ hậu quả của hành vi vi phạm và cách lựa chọn ứng xử đúng đắn.

Không “khoán trắng” cho nhà trường

Giáo dục pháp luật trong môi trường học đường được xác định là yếu tố then chốt, góp phần hình thành ý thức chấp hành pháp luật từ sớm; phòng ngừa vi phạm; rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng ứng xử; xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh; đồng thời góp phần đào tạo những công dân có trách nhiệm, tôn trọng pháp luật. Cô giáo Nguyễn Kiều Trang, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông Phúc Lợi cho biết, việc tuyên truyền pháp luật không thể đạt hiệu quả trong thời gian ngắn mà cần được thực hiện bền bỉ, liên tục, đúng như cách nói “mưa dầm thấm lâu”.

“Hiệu quả của giáo dục pháp luật phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp giữa nhà trường, gia đình và các cơ quan chức năng. Nếu nhà trường tuyên truyền nhưng gia đình chưa đồng hành, thậm chí nuông chiều, giao phương tiện cho con khi chưa đủ điều kiện, thì rất khó đạt hiệu quả. Gia đình chính là môi trường giáo dục đầu tiên, cha mẹ là tấm gương trực tiếp để con cái noi theo, vì vậy vai trò của phụ huynh đặc biệt quan trọng trong việc hình thành ý thức và hành vi chấp hành pháp luật của học sinh”, cô Trang cho biết.

Lực lượng cảnh sát giao thông tuyên truyền Luật trật tự an toàn giao thông đường bộ tại các trường học. Ảnh: Hồng Nhung

Gia đình chính là “lớp học đầu tiên” với tác động sâu sắc nhất. Từ cách tham gia giao thông, sử dụng mạng xã hội đến cách giải quyết mâu thuẫn trong đời sống, mọi hành vi của cha mẹ đều là những bài học trực quan đối với trẻ. Một lời nhắc nhở sẽ khó có giá trị nếu không đi kèm với sự gương mẫu. Anh Nguyễn Tiến Đạt, phụ huynh lớp 1A4 Trường Tiểu học Thanh Xuân Nam chia sẻ, gia đình giữ vai trò then chốt trong việc hình thành ý thức pháp luật cho trẻ. Nếu thiếu sự quan tâm hoặc ứng xử chưa chuẩn mực, trẻ rất dễ bị ảnh hưởng; ngược lại, khi cha mẹ đồng hành, dạy dỗ và làm gương tốt, các em sẽ dần hình thành nhận thức đúng đắn, biết phân biệt đúng - sai và tự điều chỉnh hành vi.

Chuyên gia tâm lý Trần Thị Mạnh Linh, Công ty tham vấn tâm lý Mạnh Linh School Psychology nhấn mạnh, cha mẹ cần trang bị cho con “kỹ năng làm chủ bản thân”, bao gồm làm chủ cảm xúc, làm chủ hành vi, kỹ năng giao tiếp và xử lý khủng hoảng trong các mối quan hệ. Theo đó, việc đưa nội dung quản lý cảm xúc, quản lý bản thân vào trường học cần được coi là nội dung thiết yếu. Đồng thời, cần tăng cường các diễn đàn, chương trình tư vấn với sự tham gia của chuyên gia, xây dựng các tình huống cụ thể để hướng dẫn học sinh, giúp các em hiểu rõ pháp luật và tránh những hành vi sai lệch có thể ảnh hưởng đến tương lai.

Cần cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa gia đình - nhà trường - xã hội

Trung tá Nguyễn Tài Nghĩa, Phó Đội trưởng Đội Tuyên truyền, Phòng Cảnh sát giao thông Hà Nội cho rằng không thể quản lý học sinh theo cách “mỗi bên làm một ít”, mà cần một cơ chế phối hợp chặt chẽ, thường xuyên giữa các bên. Nhà trường không chỉ dạy luật mà còn cần kiểm soát hành vi của học sinh ngay từ môi trường học đường, như rà soát phương tiện học sinh gửi tại trường và khu vực xung quanh; chỉ cấp thẻ gửi xe cho những trường hợp đủ điều kiện; phối hợp với lực lượng cảnh sát giao thông để cập nhật vi phạm vào đánh giá hạnh kiểm.

Gia đình - nhà trường và lực lượng công an ký cam kết xây dựng trường học an toàn, Cổng trường an toàn giao thông. Ảnh: Hồng Nhung

Trong khi đó, phụ huynh giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quản lý và giáo dục con em. Khi ký cam kết đầu năm học, phụ huynh cần nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý của mình, từ xử phạt hành chính đến trách nhiệm liên đới khi để con vi phạm. Chính quyền địa phương phải tạo ra một “vùng xanh an toàn” xung quanh các trường học, xóa sổ tình trạng các hộ dân xung quanh trường nhận trông giữ xe trên 50cc cho học sinh, đồng thời bố trí lực lượng hỗ trợ điều tiết giao thông tại các khu vực cổng trường, góp phần bảo đảm an toàn cho học sinh.

Những hành vi nhỏ như dừng xe đúng đèn tín hiệu, nói không với bạo lực học đường hay biết bảo vệ nhau trên không gian mạng… chính là biểu hiện cụ thể của văn hóa pháp luật. Bà Nghiêm Thị Lan Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thanh Xuân Nam cũng khẳng định, thành công của giáo dục pháp luật không nằm ở việc học sinh thuộc bao nhiêu điều luật, mà ở cách các em ứng xử trong đời sống. Vì vậy, cần xây dựng môi trường học đường kỷ luật nhưng thân thiện, nơi học sinh được hướng dẫn, được sửa sai và được khích lệ.

Bà Nghiêm Thị Lan Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Thanh Xuân Nam. Ảnh: Ánh Tuyết

Nhấn mạnh sự vào cuộc của Công an Thành phố trong xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật từ học đường, Trung tướng Nguyễn Thanh Tùng, Giám đốc Công an TP Hà Nội khẳng định, Công an thành phố Hà Nội cam kết tập trung triển khai quyết liệt 3 nội dung: đổi mới mạnh mẽ công tác tuyên truyền, kết hợp linh hoạt giữa trực tuyến và trực tiếp, truyền tải những quy định pháp luật thành kỹ năng sống, kỹ năng nhận diện và phòng ngừa tội phạm thiết thực nhất cho từng cấp học; xây dựng thế trận an ninh học đường, phối hợp chặt chẽ với các Sở, ban, ngành, cùng gia đình và Nhà trường xây dựng các chương trình, kế hoạch, mô hình phong trào Toàn dân bảo vệ an ninh tổ quốc phù hợp để phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị xây dựng môi trường học đường an toàn, lành mạnh. Đồng thời, Công an Hà Nội kiên quyết xử lý vi phạm; chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý nghiêm minh mọi hành vi vi phạm pháp luật xâm hại đến học sinh, cũng như các hành vi lệch chuẩn của học sinh, để đảm bảo tính răn đe và phòng ngừa chung…

Em Lê Trà My, học sinh lớp 11D2, Trường THPT Phúc Lợi cho biết: “Hiện nay, công nghệ phát triển mạnh, chúng ta có rất nhiều phương thức để truyền tải thông tin. Nếu biết tận dụng tốt, việc tuyên truyền pháp luật sẽ đi sâu hơn vào nhận thức của mỗi người và giúp học sinh áp dụng hiệu quả hơn trong thực tế cuộc sống”.

Hồng Nhung - Ánh Tuyết