Tam Kỳ, từ dấu xưa...

Tên gọi vùng đất đã xuất hiện từ trước năm 1906 rất xa, khi Tam Kỳ còn là một xã thuộc tổng Chiên Đàn, huyện Hà Đông. Một vùng đất ven sông, nơi những lớp văn hóa Chăm, Hoa, Việt gặp nhau; nơi những cư dân đến dựng làng, lập xóm, mở đất, mang theo nghề nghiệp và ký ức quê xưa. Rồi năm 1906, từ một địa danh làng xã, Tam Kỳ bắt đầu mang dáng dấp của một trung tâm hành chính phủ lỵ. Một dấu mốc chuyển mình của cả vùng đất.

Đất vẫn đất ấy. Sông vẫn những dòng sông ấy. Chỉ có vị thế của Tam Kỳ đã khác, với những con người tìm đến và ở lại.

Những người thợ mộc Văn Hà, người dệt chiếu Thạch Tân, người làm vàng Kim Hộ, người thợ rèn Hồng Lư; rồi những xóm vạn, xóm mắm, xóm chài... Từ Ba Bến, chợ Vạn, hàng hóa theo sông mà đi, người dưới xuôi gặp người trên nguồn, rồi từ biển lại ngược lên phố thị. Có cả một Tam Kỳ của những dòng sông mở về phía biển, của những bến chợ từng làm nên nhịp sống một vùng.

Rồi từ mưu sinh mà thành tình quê:
“Tam Kỳ nặng mối tình anh
Khi đau thang thuốc, khi lành cháo cơm
Ngày mùa nhớ tô mì tơm
Nhớ dừa Tam Hải, nhớ thơm Chiên Đàn...”

Những câu ca ấy về Tam Kỳ xưa thấm hơn nhiều trang sách khô khan. Bởi trong đó không chỉ có tên đất, tên làng, đặc sản, mà có cả một không gian sống. Là Tam Kỳ của sông, của biển, của làng quê, của những cuộc giao thương và những mối tình quê không dễ gọi thành tên. Vì vậy, nếu nói Tam Kỳ chỉ bằng một khoanh đất hành chính, có lẽ chưa đủ. Tam Kỳ trước hết là một vùng đất.

Một vùng đất rộng hơn ranh giới của một phường, rộng hơn một địa danh hành chính, được bồi đắp bởi nhiều làng quê, nhiều dòng họ, nhiều nghề nghiệp, nhiều lớp văn hóa và những con người đã sống, chiến đấu, hy sinh, dựng xây trên mảnh đất này.

Có những dấu mốc lịch sử cần nhắc lại. Như trong Phong trào Duy tân, những chí sĩ mở đường góp tiếng nói khai dân trí, chấn dân khí. Rồi đến cuộc kháng thuế cự sưu nổi tiếng Trung Kỳ năm 1908. Hơn 3.000 người từ khắp phủ Tam Kỳ kéo về phủ đường biểu tình chống sưu thuế. Và những năm tháng chiến tranh, những mất mát, hy sinh chồng chất ở đất này. Chỉ tính trong 21 năm kháng chiến, khoảng 3,4 nghìn người Tam Kỳ đã ngã xuống, gần 1.300 người là thương bệnh binh, hơn 420 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Những con số ấy cho thấy sự hy sinh to lớn để có được bình yên hôm nay.

Sau ngày quê hương giải phóng, người Tam Kỳ vào cuộc hàn gắn vết thương chiến tranh, dựng lại đời sống, phát triển kinh tế - xã hội, mở rộng phố phường. Rồi cuối năm 1996, Tam Kỳ thành tỉnh lỵ Quảng Nam. Năm 2006, đúng một thế kỷ sau khi trở thành phủ lỵ, Tam Kỳ được thành lập thành phố thuộc tỉnh Quảng Nam; năm 2016, thành phố được công nhận đô thị loại II.

Từ 1/7/2025, mô hình tổ chức hành chính mới được thực hiện. Thành phố Tam Kỳ trước đây tách ra thành bốn phường; trong đó phường Tam Kỳ mới hẹp lại, chỉ gộp An Mỹ, An Xuân và Trường Xuân. Nhìn trên bản đồ, đó là sự thay đổi về địa giới. Nhưng nếu nhìn bằng chiều dài 120 năm, một phường Tam Kỳ hôm nay không thể chứa hết Tam Kỳ của ký ức.

Cái tên ấy từng gọi một phủ, một tỉnh lỵ, một thành phố; từng gắn với những vùng quê, những dòng sông, những bến chợ và một không gian văn hóa rộng lớn. Khi địa giới tiếp tục vận động theo yêu cầu phát triển, điều cần giữ không nhất thiết là một đường ranh trên bản đồ, mà là sự liên kết của cả vùng đất đã cùng làm nên tên gọi Tam Kỳ.

Đó cũng là điều khiến nhiều người kỳ vọng, rằng Tam Kỳ không chỉ là một phường mới với một bộ máy mới, mà là hạt nhân của một không gian phát triển rộng hơn ở phía nam Đà Nẵng, nơi những giá trị lịch sử, văn hóa, đô thị, sông nước và con người có thể gặp nhau trong một tầm nhìn mới. Các địa phương từng thuộc thành phố Tam Kỳ cũ cần gắn kết để cùng hướng đến phát triển khu vực phía nam thành phố Đà Nẵng đến năm 2035, tầm nhìn 2045.

Nhìn về phía trước, câu hỏi đặt ra là Tam Kỳ có thể đi tới đâu khi mang theo những gì quý giá nhất từ 120 năm qua? Hãy nhìn từ hình ảnh ba dòng sông Tam Kỳ, Bàn Thạch, Trường Giang gặp nhau trước khi chảy ra biển lớn…

NGUYỄN ĐIỆN NAM