'Tằm' - hành trình 10 năm Lê Hữu Hiếu đưa văn hóa Việt ra thế giới

Lê Hữu Hiếu trong quá trình chuẩn bị cho tác phẩm. Anh cho tằm nhả tơ dệt trực tiếp trên bề mặt tác phẩm. (Ảnh: NVCC)

Sau khi hàng loạt hãng thông tấn và báo chí Italy đưa tin về việc Việt Nam lần đầu tham dự Venice Biennale lần thứ 61, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu chính thức xác nhận sẽ trưng bày triển lãm cá nhân mang tên “Tằm” tại sự kiện này.

Venice Biennale lần thứ 61 đánh dấu bước ngoặt quan trọng của mỹ thuật Việt Nam khi lần đầu tiên có gian triển lãm quốc gia chính thức với chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”, đặt tại Ca’ Faccanon – công trình kiến trúc lịch sử nằm ở trung tâm Venice.

Trong bối cảnh đó, Lê Hữu Hiếu được xem là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ nghệ sĩ đương đại đang nỗ lực kết nối truyền thống với ngôn ngữ sáng tạo mới. Hành trình nghệ thuật của anh không phải là chuỗi thành công tức thời, mà là quá trình tích lũy bền bỉ, dựa trên nền tảng nghiên cứu sâu về lịch sử, di sản và chất liệu văn hóa Việt Nam.

Việc trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale không chỉ là dấu mốc cá nhân, mà còn mở ra tiền lệ quan trọng, góp phần tạo nền tảng để nghệ sĩ Việt tiếp cận các không gian nghệ thuật quốc tế một cách bài bản và bền vững hơn.

Tại gian triển lãm Việt Nam, bộ sắp đặt “Tằm” (Baco da seta) giữ vai trò trung tâm cả về thị giác lẫn ý niệm. Tác phẩm được trưng bày từ ngày 9-5 đến 22-11, như một cấu trúc nghệ thuật đa tầng, nơi truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại được đan xen tinh tế.

Khác với cách tiếp cận quen thuộc về ký ức chiến tranh, Lê Hữu Hiếu lựa chọn hướng đi khác: tập trung vào đời sống thường nhật, những thực hành văn hóa và tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.

Tằm nhả tơ trực tiếp trên tác phẩm. Ảnh: NVCC

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm mở. Người xem di chuyển qua nhiều lớp không gian: từ cụm tượng thần, đến trận đồ bát quái, trở về trung tâm là “Ngôi Nhà”, rồi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn.

Hệ thống 12 pho tượng “Thần bảo hộ” xuất hiện xuyên suốt, đại diện cho các yếu tố ngũ hành và những lực lượng gắn với đời sống nông nghiệp. Những hình tượng này không mang danh tính cụ thể, mà tượng trưng cho những con người vô danh – những cá nhân bình dị góp phần tạo nên lịch sử. Qua đó, tác phẩm gợi mở cách nhìn nhân văn: lịch sử không chỉ thuộc về các anh hùng được ghi danh, mà còn là kết quả của sự tích lũy âm thầm qua nhiều thế hệ.

Hình tượng tằm là điểm nhấn xuyên suốt. Vòng đời của tằm – từ sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén rồi trở thành bướm – được sử dụng như một ẩn dụ về hành trình con người: sống, cống hiến và để lại giá trị trước khi rời đi trong lặng lẽ.

Đặc biệt, nghệ sĩ không chỉ sử dụng hình tượng mang tính biểu tượng mà còn trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm, biến “Tằm” thành một thực thể sống. Nhờ đó, nghệ thuật không còn là đối tượng tĩnh, mà trở thành một quá trình động – dòng chảy liên tục của sự sống, biến đổi và tái sinh.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang giá trị thẩm mỹ mà còn thể hiện chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất – phương pháp xử lý gỗ cổ truyền – được áp dụng như biểu tượng của triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố đối lập được dung hòa để tạo nên trạng thái ổn định.

Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), tái hiện các biểu tượng nguồn cội như truyền thuyết trăm trứng Âu Cơ qua chất liệu vỏ trứng. Đây là ẩn dụ về sự sinh thành, tan rã và tái sinh – một vòng tuần hoàn bất tận trong hệ ngũ hành: Mộc – Hỏa – Thổ – Kim – Thủy. Các màn hình trình chiếu clip 3D cũng được lắp đặt, giúp khán giả quốc tế tiếp cận tác phẩm đa chiều hơn.

Chia sẻ về cảm xúc khi lần đầu tham dự Venice Biennale và có triển lãm cá nhân, Lê Hữu Hiếu cho biết, đó không chỉ là niềm vui khi chạm tới cột mốc quan trọng, mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi giấc mơ tưởng chừng xa vời. Hành trình ấy đi kèm nhiều thử thách về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần, thậm chí từng bị hoài nghi bởi chính những người thân thiết.

“Tằm” là kết quả của gần 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm và chọn lọc. Từ chuyến tham quan Venice Biennale năm 2017, nghệ sĩ đã bắt đầu hình thành ý tưởng, liên tục điều chỉnh và tái cấu trúc để tìm ra hình thức thể hiện phù hợp nhất. Song song với sáng tác là quá trình nghiên cứu sâu rộng: từ khảo sát làng nghề, di tích văn hóa đến đọc tài liệu lịch sử và triết học. Tất cả nhằm hướng đến mục tiêu chạm tới chiều sâu của văn hóa Việt Nam trong biểu đạt đương đại.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi nhận xét: “Tác phẩm ‘Tằm’ tạo nên một không gian hư cấu vừa đậm hơi thở đời sống, vừa mang sắc màu huyền ảo của truyền thuyết và tín ngưỡng dân gian. Thay vì phơi bày vết thương chiến tranh, Lê Hữu Hiếu lựa chọn cách kể đầy tự sự về đời sống thường nhật – nơi lưu giữ căn cốt của một dân tộc chưa từng lùi bước”.

Trước khi góp mặt tại Venice Biennale 61, Lê Hữu Hiếu đã ghi dấu ấn quốc tế khi tham gia Florence Biennale lần thứ XI, xuất hiện tại Miami Art Fair Week và triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là “Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO”.

Hoàng Lân