Người phụ nữ ở tâm điểm tranh cãi di sản nghệ thuật Mexico

Tác phẩm Chân dung Natasha Gelman (1943), của Diego Rivera. Ảnh: Diego Rivera.

Một hình ảnh quyến rũ, giàu tính điện ảnh đã mở đầu cho triển lãm Gelman Collection Exhibition (Bộ sưu tập của Gelman) tại Mexico, bắt đầu từ tháng 2/2026.

Đó là bức chân dung của chính nhà sưu tập Natasha Gelman, được thực hiện năm 1943 bởi họa sĩ Diego Rivera. Người phụ nữ nằm nghiêng trên ghế sofa nhung xanh, mặc váy trắng, phía sau là những bông loa kèn trắng cỡ lớn. Bố cục và thần thái khiến bà mang dáng vẻ của một minh tinh màn bạc, theo Financial Times.

Đây là một trong những tác phẩm đầu tiên mà Natasha Gelman đặt họa sĩ Diego Rivera vẽ. Bà và chồng, nhà sản xuất phim Jacques Gelman, là những người nhập cư từ châu Âu đến Mexico trong Thế chiến II. Sau đó, họ xây dựng một trong những bộ sưu tập nghệ thuật thế kỷ XX quan trọng nhất Mỹ Latinh. Bộ sưu tập này có 18 tác phẩm của Frida Kahlo, nổi bật là Diego in My Thoughts, bức tự họa của Kahlo đội khăn trắng truyền thống, trên trán xuất hiện chân dung người chồng Diego Rivera.

Đây là lần hiếm hoi bộ sưu tập nghệ thuật Mexico thế kỷ XX, với các tác phẩm của Diego Rivera và Frida Kahlo, trở lại với công chúng sau gần hai thập kỷ, đồng thời cũng là tâm điểm của nhiều tranh cãi.

Tâm điểm tranh cãi ở Mexico

Triển lãm kéo dài 5 tháng tại Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Mexico gợi lên nhiều cảm xúc trái chiều. Đây vừa được xem là dịp hiếm để công chúng trong nước tiếp cận bộ sưu tập, vừa có thể là lần trưng bày cuối cùng trong thời gian dài. Theo kế hoạch, từ tháng 7/2026, các tác phẩm sẽ được chuyển đến bảo tàng mới của Quỹ Banco Santander tại Cantabria (Tây Ban Nha).

Thông tin ngân hàng Santander đạt thỏa thuận dài hạn nhằm quản lý bộ sưu tập đã vấp phải phản ứng từ một số giám tuyển và nhà phê bình nghệ thuật Mexico.

Theo quy định hiện hành ở quốc gia này, các tác phẩm của Kahlo và một số nghệ sĩ hiện đại lớn chỉ được phép đưa ra nước ngoài trong thời gian 1-2 năm. Tuy nhiên, phía Santander cho biết đang đàm phán cơ chế linh hoạt hơn, với mục tiêu duy trì sự hiện diện lâu dài tại Tây Ban Nha nhưng vẫn có luân chuyển.

Tự họa trong trang phục Tehuana (Diego trong tâm trí tôi) là một bức tranh siêu thực được Frida Kahlo thực hiện năm 1943. Ảnh: Artsy.

Giám tuyển Cuauhtémoc Medina cho rằng toàn bộ quá trình này thiếu minh bạch. Theo ông, vụ việc cho thấy các quy định bảo vệ di sản văn hóa của Mexico chưa phát huy hiệu quả.

Tại triển lãm, khoảng 60 tác phẩm được trưng bày, thu hút cả người dân Mexico lẫn du khách quốc tế. Những tác phẩm này phản ánh quá trình hình thành bản sắc dân tộc đầu thế kỷ XX. Người xem có thể thấy hình ảnh xương rồng, người bán hoa bản địa trong tranh Rivera, hay chân dung danh hài Cantinflas với sắc thái trầm lắng của Rufino Tamayo.

Trong không gian đó, Frida Kahlo là cái tên thu hút nhiều sự chú ý nhất. Người xem thường dừng lại lâu trước các bức tự họa của bà, đặc biệt là những bức có hình khỉ hoặc vòng gai trên đầu. Một số khác quan tâm đến bức tranh nhỏ Kahlo vẽ Natasha Gelman, với mái tóc xoăn vàng và áo khoác lông.

Tuy nhiên, Kahlo cũng là nguyên nhân chính gây tranh cãi. Các bảo tàng tại Mexico hiện sở hữu rất ít tác phẩm của bà. Trong khi đó, giá tranh Kahlo đã tăng mạnh, lên tới hàng chục triệu USD khi bà trở thành biểu tượng văn hóa đại chúng toàn cầu.

Di sản quốc gia hay tài sản tư nhân?

Trước khi qua đời năm 1998, Natasha Gelman từng bày tỏ mong muốn bộ sưu tập được giữ lại Mexico. Giám tuyển Robert Littman, người quản lý di sản, cũng nhiều lần nhắc lại quan điểm này công khai.

Dù vậy, bộ sưu tập sau đó liên tục được trưng bày tại các bảo tàng quốc tế. Đến năm 2024, một số tác phẩm xuất hiện trong phiên đấu giá của Sotheby’s tại New York (Mỹ), làm dấy lên lo ngại trong giới nghệ thuật Mexico.

Năm nay, thông qua thông báo của ngân hàng Santander, công chúng biết rằng ông Littman đã bán bộ sưu tập cho gia đình Zambrano - nhóm doanh nhân ngành xi măng tại miền bắc Mexico. Các điều khoản tài chính không được công bố.

Chân dung Natasha Gelman (1943) của Frida Kahlo với chất liệu sơn dầu trên toan. Ảnh: Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại Mexico.

Trước làn sóng phản đối kéo dài, bao gồm thư ngỏ với 300 chữ ký từ giới chuyên môn, Tổng thống Claudia Sheinbaum bày tỏ mong muốn bộ sưu tập được giữ lại trong nước. Bộ trưởng Văn hóa Mexico sau đó cho biết các tác phẩm cần quay về nước định kỳ 2 năm/lần để tuân thủ quy định.

Tuy nhiên, theo Cuauhtémoc Medina và một số chuyên gia, các cơ quan quản lý có thể đã phản ứng chậm. Một số ý kiến cho rằng nhà nước có thể cân nhắc mua lại bộ sưu tập hoặc áp dụng các cơ chế pháp lý nhằm đảm bảo việc trưng bày lâu dài trong nước.

James Oles, chuyên gia nghệ thuật Mỹ Latinh tại Đại học Wellesley, nhận định trách nhiệm không chỉ thuộc về chính phủ. Ông đặt vấn đề về vai trò của gia đình Gelman, Robert Littman, gia đình Zambrano và Santander trong việc đóng góp cho lợi ích công chúng, chẳng hạn thông qua hiến tặng tác phẩm. Theo ông, đây là câu chuyện về trách nhiệm xã hội nhiều hơn là chính sách.

Ở góc nhìn công chúng, Violeta Sanabria, một người kinh doanh sách và tác phẩm nghệ thuật địa phương , cho biết bà chấp nhận việc tác phẩm tiếp tục lưu chuyển sau khi được bán. Tuy vậy, với các tác phẩm mang giá trị di sản quốc gia, cảm giác tiếc nuối là khó tránh khỏi.

Thư Vũ