Sức sống di sản Chùa Keo Hành Thiện

Chùa Keo Hành Thiện, xã Xuân Hồng. Ảnh: Viết Dư

Gìn giữ mạch nguồn văn hóa

Chùa Keo Hành Thiện là di tích tiêu biểu lưu giữ những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa Phật giáo của vùng Nam đồng bằng sông Hồng. Quần thể gồm Thần Quang Tự và Đĩnh Lan Tự, với 13 tòa, 121 gian được bố trí theo kiểu “tứ thủy quy đường”. Hệ thống kiến trúc gỗ, các cấu kiện chạm khắc, chân tảng đá và gác chuông ba tầng mái phản ánh trình độ kiến trúc, nghệ thuật của người xưa. Qua nhiều thế hệ, Chùa Keo Hành Thiện là không gian thực hành tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa gắn bó với đời sống của người dân địa phương.

Toàn cảnh Chùa Keo Hành Thiện, xã Xuân Hồng.

Giá trị lịch sử của di tích được khẳng định qua ba bia đá cổ vừa được công nhận là Bảo vật quốc gia. Đó là bia “Tu tạo Thần Quang tự bi ký” năm 1613; bia “Thần Quang tự Đại pháp sư bi - Nam mô A Di Đà Phật” năm 1671 và bia “Hưng chú Thánh tượng Đại pháp sư bi ký - Nam mô A Di Đà Phật” năm 1704. Các văn bia cung cấp tư liệu về quá trình xây dựng, tu sửa chùa và việc suy tôn Đức Thánh Tổ - Đại pháp sư Dương Không Lộ. Những hình chạm rồng, tiên nữ cưỡi rồng, mây lửa, hoa sen trên mặt đá cho thấy kỹ thuật tạo tác công phu của nghệ nhân xưa. Mỗi tấm bia vừa mang giá trị nghệ thuật, vừa là nguồn sử liệu góp phần làm sáng tỏ lịch sử di tích.

Bảo tồn hệ thống kiến trúc và hiện vật quý đòi hỏi sự cẩn trọng trong từng khâu quản lý, chăm sóc. Ông Đặng Ngọc Kỳ, Phó Trưởng ban Thường trực Ban Quản lý Di tích quốc gia đặc biệt Chùa Keo Hành Thiện, cho biết: “Việc bảo vệ Bảo vật quốc gia đặt ra trách nhiệm của những người trực tiếp quản lý di tích. Công tác vệ sinh tượng thờ, bia đá được thực hiện cẩn trọng, hạn chế tối đa những tác động có thể ảnh hưởng đến hiện vật. Các hạng mục kiến trúc, từ chân tảng đá kê cột đến những mảng chạm trên gác chuông, cũng được quan tâm kiểm tra, bảo vệ”.

Lãnh đạo UBND xã Xuân Hồng kiểm tra thực địa, trao đổi về công tác bảo tồn nguyên trạng và xây dựng dữ liệu số hóa hệ thống văn bia Bảo vật quốc gia tại Chùa Keo Hành Thiện. Ảnh: Viết Dư

Công tác bảo tồn còn có sự tham gia tích cực của cộng đồng dân cư làng Hành Thiện. Ông Đào Văn Trọng, Trưởng ban Công tác Mặt trận thôn 9, cho biết: “Trước mỗi kỳ lễ hội, người dân các xóm chủ động vệ sinh đường làng, ngõ xóm, chỉnh trang cảnh quan quanh hồ bán nguyệt và khu vực di tích. Các gia đình nhắc nhở con cháu có ý thức bảo vệ hiện vật, giữ gìn cảnh quan, không xâm hại những công trình kiến trúc cổ. Sự tham gia tự giác của cộng đồng góp phần duy trì môi trường văn hóa, tạo điều kiện để di tích được bảo vệ lâu dài”. Từ những việc làm cụ thể, trách nhiệm gìn giữ di sản dần trở thành ý thức chung của người dân địa phương.

Sức sống của Chùa Keo Hành Thiện được thể hiện qua lễ hội truyền thống diễn ra từ ngày 10 đến ngày 15 tháng Chín âm lịch hằng năm. Bên cạnh các nghi lễ tưởng niệm Đức Thánh Tổ Dương Không Lộ, giải bơi trải đứng diễn ra chính thức vào ngày 12 và 15 tháng Chín âm lịch là hoạt động thu hút đông đảo người dân và du khách, tạo nên nét đặc sắc của lễ hội. Mười lăm thuyền trải tham gia tranh tài, mỗi thuyền có 10 người, gồm 1 người cầm lái và 9 tay chèo. Trong tư thế đứng, các tay chèo phối hợp theo nhịp, vận dụng kỹ thuật “bắt đè”, “đâm nêu” để điều khiển thuyền.

Theo dõi hội đua bên sông Ninh Cơ, anh Bùi Đức Quân, người dân xã Xuân Giang, chia sẻ: “Năm nào tôi cũng háo hức chờ đến hội bơi trải đứng ở Hành Thiện. Dù ở xã khác, tôi vẫn thu xếp thời gian về xem, hòa vào không khí náo nhiệt bên bờ sông và cổ vũ các tay chèo. Tôi thấy vui vì ngày hội luôn thu hút đông người dân các xã lân cận, ai cũng hào hứng dõi theo từng lượt đua”.

Bơi trải đứng - nét đặc sắc trong lễ hội chùa Keo Hành Thiện. Ảnh: Viết Dư

Sự tham gia đông đảo của người dân và du khách cho thấy sức hấp dẫn của lễ hội, đồng thời phản ánh vị trí của Chùa Keo Hành Thiện trong đời sống cộng đồng. Từ kiến trúc cổ, hệ thống bia đá đến các nghi lễ, sinh hoạt dân gian, mỗi thành tố đều góp phần làm nên bản sắc riêng của di tích. Trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị, bên cạnh trách nhiệm của cơ quan quản lý và Ban Quản lý di tích, người dân giữ vai trò chủ thể thông qua việc thực hành phong tục, gìn giữ cảnh quan, bảo vệ di tích và trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ kế tiếp.

Khơi nguồn kinh tế di sản

Để phát huy tiềm năng du lịch, xã Xuân Hồng thực hiện giải pháp kết nối các điểm đến, đa dạng hóa sản phẩm và tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia cung cấp dịch vụ. Đầu năm 2026, Hợp tác xã Du lịch di sản Hành Thiện được thành lập, hướng tới khai thác các giá trị văn hóa, lịch sử, kiến trúc của địa phương gắn với phát triển du lịch cộng đồng. Hợp tác xã cung cấp dịch vụ hướng dẫn tham quan các điểm di tích, tổ chức tour trải nghiệm văn hóa làng quê, giới thiệu phong tục, tập quán và ẩm thực bản địa.

Nhìn từ trên cao làng cổ Hành Thiện tựa hình ảnh “cá chép vượt vũ môn”. Ảnh: Viết Dư

Anh Nguyễn Ngọc Hoan, du khách từ Hà Nội nhận xét: “Lễ hội Chùa Keo Hành Thiện có sức hấp dẫn riêng, kết hợp giữa phần lễ trang nghiêm và không khí sôi nổi của hội bơi trải đứng. Mỗi dịp về đây, du khách có cơ hội tìm hiểu lịch sử, kiến trúc ngôi chùa, hòa mình vào không khí lễ hội và cảm nhận những nét văn hóa truyền thống đặc sắc của làng quê Bắc Bộ”.

Sức hấp dẫn của Hành Thiện còn được cảm nhận qua những trải nghiệm thực tế của du khách quốc tế. Tham gia chương trình famtrip giới thiệu điểm đến, sản phẩm du lịch Ninh Bình do Sở Du lịch tỉnh tổ chức, anh Arthur Benoist, du khách Pháp, cho biết: “Tôi ấn tượng với những giá trị văn hóa, nghệ thuật được lưu giữ tại làng Hành Thiện. Sự thân thiện, cởi mở của người dân cùng không gian làng quê yên bình mang đến cho tôi những trải nghiệm thú vị trong hành trình khám phá Ninh Bình.”

Việc thành lập hợp tác xã nằm trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng của xã Xuân Hồng, gắn với thực hiện Nghị quyết số 07 của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình về “Chiến lược phát triển công nghiệp văn hoá, du lịch tỉnh Ninh Bình đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Địa phương đã xây dựng Đề án “Phát triển du lịch cộng đồng bền vững - Nghiên cứu mô hình thí điểm tại làng Hành Thiện”, tạo cơ sở tổ chức các hoạt động du lịch trên nền tảng bảo tồn và phát huy giá trị di sản.

Đồng chí Nguyễn Thành Mạnh, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Hồng cho biết: “Việc thành lập Hợp tác xã Du lịch di sản Hành Thiện là yêu cầu tất yếu để hình thành các tuyến tham quan hoàn chỉnh, giúp du khách khám phá không gian văn hóa làng quê đặc sắc. Thông qua mô hình này, địa phương hướng tới xây dựng không gian du lịch bền vững, nơi người dân vừa là chủ thể gìn giữ văn hóa, vừa trực tiếp tham gia hoạt động du lịch, tạo thêm sinh kế và nâng cao thu nhập”.

Theo định hướng của địa phương, hoạt động du lịch cộng đồng sẽ từng bước được tổ chức chuyên nghiệp, với sự phối hợp giữa chính quyền, hợp tác xã, người dân và doanh nghiệp lữ hành. Cùng với việc mở rộng các tuyến tham quan, xã quan tâm nâng cao chất lượng dịch vụ, khuyến khích các hộ tham gia cung cấp trải nghiệm, ẩm thực và lưu trú phù hợp với điều kiện thực tế. Cách làm này hướng tới tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân, đồng thời gìn giữ nếp sống và cảnh quan kiến trúc truyền thống. Hoạt động khai thác du lịch cần được tổ chức có kiểm soát, tránh thương mại hóa làm biến dạng không gian văn hóa làng.

Anh Arthur Benoist, du khách Pháp ấn tượng với những giá trị văn hóa, nghệ thuật được lưu giữ tại làng Hành Thiện. Ảnh: Viết Dư

Một lợi thế của xã Xuân Hồng là sự hiện diện gần nhau của Di tích quốc gia đặc biệt Chùa Keo Hành Thiện và Khu lưu niệm cố Tổng Bí thư Trường Chinh. Chùa Keo gắn với lịch sử Phật giáo, nghệ thuật kiến trúc và đời sống tín ngưỡng; khu lưu niệm góp phần giới thiệu truyền thống cách mạng, hiếu học của quê hương. Kết nối hai địa chỉ trong cùng hành trình, đồng thời lồng ghép trải nghiệm văn hóa làng, ẩm thực và sản phẩm truyền thống, sẽ mở rộng nội dung tham quan, tạo thêm cơ hội để du khách lưu lại lâu hơn và khám phá sâu hơn vùng đất Hành Thiện.

Không gian làng quê, những ngôi nhà gỗ truyền thống và nếp sinh hoạt đặc trưng là điều kiện thuận lợi để Hành Thiện phát triển du lịch trải nghiệm, lưu trú tại nhà dân. Cùng với đó, bánh dày Hành Thiện là một trong những sản phẩm đặc trưng tiêu biểu của địa phương, góp phần tạo dấu ấn cho du khách. Việc kết nối các dịch vụ du lịch với ẩm thực, sản phẩm bản địa sẽ mở thêm cơ hội tăng thu nhập cho người dân, tạo nguồn lực để gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Du khách tham quan Khu lưu niệm cố Tổng Bí thư Trường Chinh. Ảnh: Viết Dư

Bên cạnh phát triển các dịch vụ du lịch, công nghệ số mở thêm cách tiếp cận di sản cho du khách. Năm 2022, Chương trình Số hóa Di sản làng Hành Thiện được triển khai với các hoạt động khảo cứu tư liệu, đo vẽ, chụp ảnh công trình, không gian di sản, xây dựng mô hình 3D, bản đồ di sản và hệ thống tham quan thực tế ảo trên website langHanhThien.vn. Tại các điểm di tích, mã QR và trạm NFC cung cấp thông tin về lịch sử, kiến trúc, hiện vật, giúp du khách chủ động tìm hiểu. Việc tiếp tục cập nhật dữ liệu, gắn thông tin số với các tuyến tham quan và trải nghiệm thực tế sẽ góp phần quảng bá di sản, đồng thời tạo thêm kênh giới thiệu sản phẩm địa phương đến du khách.

Qua nhiều thế hệ, Chùa Keo Hành Thiện vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân, từ việc gìn giữ kiến trúc cổ, bảo vệ bia đá đến duy trì lễ hội truyền thống. Những giá trị được cộng đồng gìn giữ là nền tảng để hình thành các sản phẩm du lịch mang bản sắc riêng của xã Xuân Hồng.

Sự tiếp nối giữa bảo tồn di sản và phát triển các hoạt động văn hóa, du lịch đã góp phần giữ gìn bản sắc làng quê, để Chùa Keo Hành Thiện tiếp tục là điểm nhấn văn hóa của vùng đất Ninh Bình.

Bài và ảnh: Viết Dư