So sánh lợi thế Vườn quốc gia Cát Bà với 36 vườn quốc gia của Việt Nam

Vườn Quốc gia Cát Bà là khu bảo tồn thiên nhiên đặc biệt của Việt Nam, thuộc thành phố Hải Phòng, nằm trên đảo Cát Bà - hòn đảo lớn nhất quần đảo cùng tên.. Ảnh Nguyễn Tông

Trong bức tranh tổng thể ấy, Vườn quốc gia Cát Bà (đặc khu Cát Hải, thành phố Hải Phòng) nổi bật như một mô hình độc đáo hội tụ nhiều hệ sinh thái trên đảo, đồng thời là khu vực có sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên và phát triển kinh tế du lịch biển đảo. Nếu nhiều vườn quốc gia được biết đến bởi một hệ sinh thái đặc trưng, thì Cát Bà lại sở hữu sự đa dạng hiếm có khi tích hợp nhiều hệ sinh thái khác nhau trong phạm vi không quá lớn. Đây cũng là một trong số ít vườn quốc gia của Việt Nam vừa có rừng, vừa có biển, vừa có hệ thống núi đá vôi, vừa có vùng đất ngập nước và các rạn san hô. Chính sự đa dạng đó tạo nên nét khác biệt rõ rệt khi so sánh với 36 vườn quốc gia trên cả nước.

Điểm khác biệt đầu tiên là vị trí địa lý. Phần lớn các vườn quốc gia của Việt Nam nằm sâu trong đất liền như Ba Vì, Tam Đảo, Cúc Phương, Bạch Mã, Chư Yang Sin, Yok Đôn, Bidoup - Núi Bà hay Pù Mát. Một số vườn quốc gia nằm ở vùng đồng bằng ngập nước như Tràm Chim, U Minh Thượng, U Minh Hạ hoặc Mũi Cà Mau. Trong khi đó, Cát Bà là vườn quốc gia nằm trên quần đảo đá vôi giữa Vịnh Bắc Bộ, được biển bao bọc hoàn toàn. Điều kiện tự nhiên này tạo nên những giá trị sinh thái mà rất ít vườn quốc gia khác có được.

Xét về quy mô diện tích, Vườn quốc gia Cát Bà với khoảng 17.363 ha đứng trong nhóm trung bình của hệ thống 36 vườn quốc gia Việt Nam, xếp khoảng thứ 22–24 (tùy theo số liệu cập nhật và các lần điều chỉnh ranh giới của từng vườn quốc gia). Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có diện tích lớn nhất Việt Nam và đồng thời là UNESCO công nhận là Di sản Thiên nhiên Thế giới, Pù Mát (91.113 ha), Bidoup - Núi Bà (70.038 ha (theo quyết định điều chỉnh ranh giới hiện hành), Chư Mom Ray (56.621 ha) và Yok Đôn (khoảng 55.000 ha).

Nếu chỉ xét về diện tích, Cát Bà không thuộc nhóm vườn quốc gia có quy mô lớn. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị đặc biệt của Cát Bà không nằm ở diện tích mà ở mật độ đa dạng sinh học thuộc hàng cao nhất Việt Nam. Trên một không gian tương đối nhỏ, vườn hội tụ đầy đủ hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, vùng đất ngập nước, biển và rạn san hô, tạo nên bức tranh sinh thái hiếm có. Chính sự tích hợp nhiều hệ sinh thái trong một diện tích khiêm tốn đã mang lại giá trị bảo tồn nổi bật, đưa Cát Bà trở thành một trong những khu vực có ý nghĩa đặc biệt về đa dạng sinh học của cả nước.

Về địa hình, đa số các vườn quốc gia Việt Nam chủ yếu phát triển trên núi đất, núi granit hoặc cao nguyên bazan. Cát Bà lại được hình thành trên nền đá vôi có tuổi hàng trăm triệu năm với hàng nghìn núi đá, thung lũng kín, hang động, áng và tùng đặc trưng. Địa hình karst trên đảo vừa tạo nên cảnh quan ngoạn mục vừa là nơi cư trú và sinh trưởng của nhiều loài động, thực vật quý hiếm thích nghi với điều kiện khắc nghiệt. Đây là nét tương đồng với Vịnh Hạ Long nhưng khác biệt so với phần lớn các vườn quốc gia còn lại.

Một ưu thế nổi bật khác của Cát Bà là sự tích hợp năm hệ sinh thái tiêu biểu gồm rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, hệ sinh thái biển, rạn san hô và thảm cỏ biển. Trong 36 vườn quốc gia hiện nay, hiếm có nơi nào tập trung đầy đủ các hệ sinh thái này trong cùng một không gian liên hoàn. Chẳng hạn, Tràm Chim nổi bật về đất ngập nước; U Minh Hạ và U Minh Thượng nổi tiếng với rừng tràm than bùn; Cúc Phương nổi bật với rừng trên núi đá vôi; Yok Đôn đặc trưng cho rừng khộp; Côn Đảo mạnh về hệ sinh thái biển; Phú Quốc nổi tiếng với rừng và biển. Cát Bà là nơi hiếm hoi kết nối đồng thời các giá trị đó.

Về đa dạng sinh học, các vườn quốc gia Việt Nam đều là nơi lưu giữ nguồn gen quý. Tuy nhiên, Cát Bà có tính đặc hữu rất cao. Biểu tượng nổi bật nhất là voọc Cát Bà - một trong những loài linh trưởng nguy cấp nhất thế giới, chỉ còn phân bố tự nhiên tại Cát Bà. Ngoài ra, hệ thực vật với nhiều loài cây gỗ quý, cây thuốc, lan rừng cùng hàng nghìn loài sinh vật biển đã tạo nên sự phong phú vượt trội. Nếu Cúc Phương nổi tiếng với các loài linh trưởng, Bạch Mã nổi bật về chim, Yok Đôn là nơi sinh sống của nhiều loài thú lớn thì Cát Bà lại là nơi giao thoa giữa các loài trên cạn và dưới biển.

Vườn Quốc gia Cát Bà là một vườn quốc gia vô cùng độc đáo trong hệ thống các VQG của Việt Nam, là vườn đầu tiên trong nước có cả hệ sinh thái rừng và biển. Đây cũng là tâm điểm của Khu dự trữ sinh quyển thế giới quần đảo Cát Bà và Di tích – Danh thắng đặc biệt cấp quốc gia. Ảnh Hà Thái

Xét về giá trị quốc tế, không phải vườn quốc gia nào cũng được thế giới công nhận ở cấp độ cao. Cát Bà là thành phần quan trọng của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà do UNESCO công nhận. Đây là dấu mốc khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu về địa chất, địa mạo và đa dạng sinh học. Nhiều vườn quốc gia khác của Việt Nam cũng mang tầm quốc tế như Phong Nha - Kẻ Bàng hay Côn Đảo, nhưng Cát Bà có lợi thế đặc biệt khi kết hợp giữa di sản thiên nhiên thế giới và phát triển du lịch biển đảo.

Một điểm đáng chú ý nữa là khả năng tiếp cận. So với nhiều vườn quốc gia nằm ở vùng sâu, vùng núi hoặc cách xa trung tâm kinh tế, Cát Bà có điều kiện giao thông thuận lợi hơn rất nhiều. Sau khi hệ thống cầu vượt biển Tân Vũ - Lạch Huyện, cáp treo và các tuyến đường được đầu tư đồng bộ, thời gian di chuyển từ trung tâm Hải Phòng hoặc Hà Nội đến Cát Bà được rút ngắn đáng kể. Điều này giúp lượng khách du lịch tăng nhanh nhưng đồng thời cũng đặt ra yêu cầu cao hơn trong công tác quản lý và bảo tồn.

Nếu xét về phát triển du lịch sinh thái, mỗi vườn quốc gia đều có thế mạnh riêng. Cúc Phương nổi tiếng với chương trình xem bướm, cứu hộ linh trưởng; Phong Nha - Kẻ Bàng hấp dẫn bởi hệ thống hang động; Côn Đảo thu hút bởi du lịch biển và rùa biển; Tràm Chim nổi bật với mùa sếu đầu đỏ. Trong khi đó, Cát Bà mang đến trải nghiệm tổng hợp gồm trekking xuyên rừng, khám phá hang động, chèo kayak, lặn ngắm san hô, du lịch cộng đồng, leo núi, quan sát động vật hoang dã và nghỉ dưỡng biển. Sự kết hợp này giúp Cát Bà có khả năng đáp ứng nhiều phân khúc khách du lịch hơn.

So với các vườn quốc gia khác, Cát Bà cũng là nơi chịu sức ép lớn từ phát triển kinh tế - xã hội. Là trung tâm du lịch biển nổi tiếng, lượng khách tăng mạnh vào mùa hè tạo áp lực lên tài nguyên thiên nhiên, môi trường biển và đa dạng sinh học. Trong khi nhiều vườn quốc gia vùng núi đối mặt với nạn khai thác gỗ, săn bắt động vật hoặc cháy rừng, Cát Bà còn phải giải quyết bài toán ô nhiễm môi trường biển, rác thải nhựa, giao thông thủy và cân bằng giữa bảo tồn với phát triển du lịch.

Một điểm khác biệt quan trọng là sự gắn kết giữa cộng đồng dân cư với công tác bảo tồn. Người dân trên đảo không chỉ sinh sống bằng nghề đánh bắt hải sản mà còn tham gia mạnh mẽ vào các hoạt động du lịch sinh thái, dịch vụ lưu trú, vận tải và bảo vệ môi trường. Mô hình phát triển sinh kế xanh đang từng bước được hình thành, giúp người dân hưởng lợi từ bảo tồn thay vì khai thác tài nguyên theo hướng tận thu. Đây là xu hướng mà nhiều vườn quốc gia trong cả nước đang hướng tới.

Biến đổi khí hậu đang diễn ra càng ngày càng khó lường, Cát Bà còn đóng vai trò như một "lá chắn xanh" bảo vệ vùng ven biển Hải Phòng. Hệ thống rừng ngập mặn, cỏ biển và rạn san hô góp phần giảm xói lở, hấp thụ carbon, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và duy trì cân bằng sinh thái. Đây là lợi thế mà các vườn quốc gia nội địa không có được, đồng thời cũng là trách nhiệm lớn trong việc gìn giữ hệ sinh thái biển trước tác động của nước biển dâng và thời tiết cực đoan.

Tuy nhiên, không thể vì những ưu thế đó mà cho rằng Cát Bà vượt trội hoàn toàn so với các vườn quốc gia khác. Mỗi vườn quốc gia đều giữ vai trò không thể thay thế trong hệ thống bảo tồn thiên nhiên của Việt Nam. Phong Nha - Kẻ Bàng nổi bật về giá trị địa chất và hang động; Cúc Phương là cái nôi nghiên cứu rừng nhiệt đới; Yok Đôn bảo tồn hệ sinh thái rừng khộp duy nhất; Bidoup - Núi Bà là trung tâm đa dạng thực vật của Tây Nguyên; Tràm Chim bảo tồn đất ngập nước Đồng Tháp Mười; Côn Đảo là nơi bảo tồn rùa biển quan trọng bậc nhất. Chính sự đa dạng ấy tạo nên mạng lưới bảo tồn hoàn chỉnh của quốc gia.

Trong tương lai, khi Việt Nam tiếp tục thực hiện Chiến lược quốc gia về đa dạng sinh học, phát triển kinh tế xanh và cam kết phát thải ròng bằng "0", Vườn quốc gia Cát Bà sẽ có vai trò ngày càng quan trọng. Việc bảo vệ nghiêm ngặt các hệ sinh thái, kiểm soát sức chứa du lịch, tăng cường nghiên cứu khoa học, ứng dụng công nghệ số trong quản lý và mở rộng hợp tác quốc tế sẽ giúp Cát Bà tiếp tục phát huy vị thế là một trong những vườn quốc gia tiêu biểu nhất của Việt Nam.

Trong hệ thống 36 vườn quốc gia của cả nước, mỗi nơi đều là một viên ngọc quý của thiên nhiên Việt Nam. Nếu Phong Nha - Kẻ Bàng là "vương quốc hang động", Cúc Phương là "cái nôi của rừng nhiệt đới", Yok Đôn là "xứ sở rừng khộp", Tràm Chim là "thiên đường đất ngập nước", thì Cát Bà chính là hình mẫu tiêu biểu của sự giao hòa giữa rừng và biển. Chính tính đa dạng sinh học, giá trị địa chất, cảnh quan đặc sắc, vị trí chiến lược và khả năng kết hợp hài hòa giữa bảo tồn với phát triển kinh tế xanh đã tạo nên dấu ấn riêng, giúp Vườn quốc gia Cát Bà trở thành một trong những khu bảo tồn thiên nhiên có giá trị nổi bật hàng đầu Việt Nam và khu vực./.

Thái Hà