Sau vụ Tuyên Quang, làm gì để kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông minh bạch hơn?

Không vì một sai phạm phủ nhận cả kỳ thi

Qua nhiều lần sửa đổi, Quy chế thi tốt nghiệp THPT đã quy định khá đầy đủ trách nhiệm của từng lực lượng tham gia, từ hội đồng thi, trưởng điểm thi, cán bộ coi thi đến lực lượng thanh tra, giám sát.

Thi tốt nghiệp THPT trên máy tính dự kiến được thí điểm từ năm 2027, trước khi triển khai rộng từ năm 2030 (Ảnh minh họa).

Tuy nhiên, vụ việc tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang cho thấy chỉ cần một khâu trong quy trình không được thực hiện đúng thì tính khách quan của cả kỳ thi có thể bị ảnh hưởng.

Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT), sai phạm tại điểm thi này mang tính hệ thống, xảy ra trong quá trình tổ chức coi thi, làm mất tính trung thực, khách quan và công bằng của kết quả thi đối với toàn bộ thí sinh. Trên cơ sở quy định của quy chế, Bộ quyết định hủy kết quả thi lần đầu và tổ chức thi lại tất cả các môn đối với 328 thí sinh.

Bước đầu, cơ quan điều tra xác định có sự móc nối giữa một số phụ huynh và giáo viên tham gia công tác coi thi nhằm can thiệp vào kết quả thi. Vụ việc đang tiếp tục được điều tra, làm rõ theo quy định của pháp luật.

Từ vụ việc trên, cơ quan điều tra cảnh báo tình trạng phụ huynh cấu kết với cán bộ làm công tác thi để tác động đến kết quả, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính công bằng và minh bạch của kỳ thi.

Thực tế cho thấy điều đáng lo ngại không nằm ở quy định, vốn đã khá chặt chẽ, mà ở việc chấp hành quy chế và hiệu quả giám sát trong quá trình tổ chức kỳ thi.

Tại cuộc họp báo công bố phương án xử lý vụ việc, Thứ trưởng Thường trực Bộ GD&ĐT Phạm Ngọc Thưởng, Trưởng Ban Chỉ đạo Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, cho biết sau sự việc tại Tuyên Quang, Bộ sẽ rà soát toàn diện các quy định về tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT. Tuy nhiên, trọng tâm không phải là bổ sung thêm quy định mà là nâng cao chất lượng quản trị, tăng cường kiểm soát rủi ro và hoàn thiện các giải pháp nhằm ứng phó hiệu quả với những phương thức gian lận mới.

Theo Thứ trưởng, các phương thức gian lận bằng công nghệ cao đang phát triển nhanh. Trong kỳ thi vừa qua, với sự phối hợp của Bộ Công an, Bộ GD&ĐT đã khuyến khích các địa phương sử dụng máy quét an ninh cầm tay để phát hiện thiết bị điện tử. Thời gian tới, Bộ sẽ tiếp tục nghiên cứu các giải pháp công nghệ phù hợp nhằm nâng cao khả năng phòng ngừa, phát hiện gian lận.

Trước đề xuất lắp camera tại toàn bộ phòng thi, Thứ trưởng cho rằng đây chưa chắc là giải pháp tối ưu. Kỳ thi tốt nghiệp THPT có quy mô lớn với khoảng 2.500 điểm thi, hơn 54.000 phòng thi. Việc vận hành hệ thống giám sát trên diện rộng đòi hỏi phải bảo đảm an toàn dữ liệu, khả năng kết nối và quy trình quản lý chặt chẽ. Chỉ một sơ suất trong quá trình vận hành hoặc bảo mật cũng có thể làm phát sinh những rủi ro mới.

Với đợt thi lại của 328 thí sinh, Thứ trưởng cho biết chưa cần thiết phải lắp camera giám sát trực tiếp trong phòng thi. Theo ông, điều quan trọng là tạo tâm lý làm bài bình thường cho học sinh, tránh gây thêm áp lực không cần thiết.

Tính nghiêm túc, khách quan của kỳ thi lại sẽ được bảo đảm bằng việc thay thế toàn bộ hội đồng coi thi, tăng cường cán bộ làm nhiệm vụ giám sát và công bố công khai phổ điểm sau kỳ thi.

Thứ trưởng đánh giá đây là vụ việc "đặc biệt nghiêm trọng", làm ảnh hưởng đến tính nghiêm minh, công bằng của kỳ thi và làm suy giảm niềm tin của xã hội.

Tuy nhiên, theo ông, mô hình thi tốt nghiệp THPT được triển khai nhiều năm qua vẫn được xã hội ghi nhận vì thực hiện đúng tinh thần Nghị quyết 29: giảm áp lực học tập, giảm chi phí cho học sinh, phụ huynh và xã hội, đồng thời bảo đảm độ tin cậy để xét công nhận tốt nghiệp, đánh giá chất lượng giáo dục và làm căn cứ tuyển sinh đại học, cao đẳng.

"Đến thời điểm này, 100% cơ sở giáo dục đại học sử dụng kết quả Kỳ thi tốt nghiệp THPT để xét tuyển với tỷ lệ từ khoảng 40% đến 70%. Điều đó cho thấy độ tin cậy rất lớn của kỳ thi. Vì vậy, sai phạm vừa qua đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của kỳ thi và của toàn ngành giáo dục", ông Thưởng nói.

Một số ý kiến đề xuất xem xét lại mô hình thi, thậm chí tách kỳ thi tốt nghiệp THPT khỏi xét tuyển đại học. Tuy nhiên, Thứ trưởng cho rằng một sai phạm tại một điểm thi không thể là lý do để phủ nhận toàn bộ mô hình đã được xây dựng trong nhiều năm.

"Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước coi giáo dục là quốc sách hàng đầu, dành nhiều nguồn lực cho giáo dục, những hành vi tiêu cực như vậy hoàn toàn không thể chấp nhận. Điều đó càng đòi hỏi phải xử lý nghiêm minh và có giải pháp hiệu quả để củng cố niềm tin của xã hội", Thứ trưởng nhấn mạnh.

Ba giải pháp để kỳ thi minh bạch hơn

Sai phạm này không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý trách nhiệm cá nhân mà còn cho thấy sự cần thiết phải nâng cao năng lực quản trị kỳ thi trong bối cảnh các hình thức gian lận ngày càng tinh vi.

Công nghệ chỉ hỗ trợ, đội ngũ làm thi vẫn giữ vai trò quyết định (Ảnh: nguồn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2).

Theo Bộ GD&ĐT, giải pháp không nằm ở việc bổ sung thêm quy định mà là kiểm soát tốt rủi ro, tăng cường giám sát và ứng dụng công nghệ phù hợp. Nhiều chuyên gia cũng cho rằng cần triển khai đồng bộ các giải pháp, từ đổi mới đề thi, tổ chức coi thi đến xử lý nghiêm các hành vi can thiệp vào kỳ thi.

Từ góc độ quản lý nhà trường, thầy Phạm Sỹ Cường, Hiệu trưởng Trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành (Hà Nội), cho rằng vụ việc tại Tuyên Quang là bài học sâu sắc về công tác tổ chức kỳ thi. Theo thầy, dù ứng dụng công nghệ hay tiến tới thi trên máy tính, yếu tố cốt lõi vẫn là sự trung thực, tinh thần trách nhiệm và tính chuyên nghiệp của đội ngũ làm thi. Công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ giám sát, không thể thay thế con người trong việc tuân thủ quy chế và xử lý các tình huống phát sinh.

"Bên cạnh đầu tư hạ tầng kỹ thuật, điều quan trọng hơn là xây dựng đội ngũ cán bộ làm thi có đạo đức nghề nghiệp, ý thức trách nhiệm và kỷ luật cao. Đó mới là nền tảng để bảo đảm kỳ thi diễn ra công bằng, khách quan và minh bạch", thầy Cường nói.

Ở góc độ chuyên gia, ông Nguyễn Tùng Lâm, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, người sáng lập Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội), cho rằng sai phạm tại Tuyên Quang không xuất phát từ những hạn chế của bản thân kỳ thi mà chủ yếu bắt nguồn từ bệnh thành tích và động cơ không trong sáng của một số cá nhân muốn can thiệp vào kết quả thi phục vụ mục đích xét tuyển đại học.

Theo ông Lâm, để kỳ thi tốt nghiệp THPT tiếp tục bảo đảm an toàn, nghiêm túc và công bằng, cần triển khai đồng bộ ba nhóm giải pháp.

Trước hết, cần tiếp tục nâng cao chất lượng đề thi, đổi mới tư duy ra đề. Ông Lâm đánh giá công tác bảo mật đề thi nhiều năm qua được thực hiện tốt, song khâu xây dựng đề vẫn cần hoàn thiện theo hướng đánh giá đúng năng lực học sinh, khuyến khích tư duy sáng tạo, gắn kiến thức với thực tiễn và hạn chế tình trạng học tủ, học vẹt.

Thứ hai, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong coi thi và giám sát. Theo ông, việc phân cấp, giao trách nhiệm tổ chức thi cho địa phương là chủ trương đúng, nhưng chỉ dựa vào giám sát của con người là chưa đủ.

Ông đề xuất nghiên cứu ứng dụng hệ thống camera, dữ liệu giám sát tại phòng thi, điểm thi để phục vụ đối chiếu, kiểm tra khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

"Ngành giáo dục tập trung vào chuyên môn như ra đề, coi thi, chấm thi; lực lượng công an chịu trách nhiệm bảo đảm an toàn và giám sát kỹ thuật. Hiện nay, nhiều trường học đã có hệ thống camera, việc nghiên cứu tích hợp vào công tác giám sát kỳ thi là khả thi", ông Lâm nói.

Giải pháp thứ ba là xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đồng thời ngăn chặn những tác động tiêu cực vào kỳ thi. Theo ông, sai phạm không bắt nguồn từ học sinh mà chủ yếu xuất phát từ một số phụ huynh và cá nhân có chức vụ, quyền hạn tìm cách tác động đến cán bộ làm công tác thi.

Ngoài việc xử lý kết quả thi của các thí sinh liên quan, cần áp dụng nghiêm các hình thức xử lý về hành chính, kỷ luật Đảng và theo quy định của pháp luật đối với những cá nhân có hành vi can thiệp, chạy điểm nhằm bảo đảm tính răn đe, giữ vững sự công bằng của kỳ thi.

Phượng Nguyễn