Sau cuộc chiến với Mỹ và Israel, nền kinh tế Iran được gì và mất gì?

Tuy nhiên, CNN nhận định, sau cuộc xung đột này, chính quyền Iran có thể vực dậy với trạng thái tài chính thuận lợi hơn so với thời điểm trước khi xung đột bùng nổ.

Bản ghi nhớ thỏa thuận gồm 14 điểm giữa Mỹ và Iran bao gồm việc giải phóng các tài sản của Iran đang bị phong tỏa, nới lỏng đáng kể các biện pháp trừng phạt, một gói đầu tư tiền mặt quy mô lớn, cũng như cho phép Iran nối lại hoạt động xuất khẩu dầu mỏ.

Dù vậy, nhiều chi tiết của thỏa thuận dự định sẽ được ký tại Thụy Sỹ vào ngày 19/6 tới vẫn còn chưa rõ ràng.

Song các ưu đãi tài chính đi kèm có thể cung cấp cho chính phủ Iran nguồn lực cần thiết để tái thiết nền kinh tế và từng bước bình thường hóa quan hệ với các nhà đầu tư nước ngoài. Nếu điều này xảy ra, đây sẽ là một bước ngoặt mang tính thay đổi cục diện.

Triển vọng tài chính hậu xung đột

Quan trọng và cấp thiết nhất, thỏa thuận này sẽ khôi phục lại động lực kinh tế cốt lõi của Iran: xuất khẩu dầu.

Khi các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ, Iran có thể tự do bán ra hàng chục triệu thùng dầu đang được lưu trữ nổi trên các tàu chở dầu. Đồng thời, Trưởng bộ phận phân tích địa chính trị tại công ty tư vấn Rystad, ông Jorge Leon cho rằng, nước này nhiều khả năng cũng có thể xuất khẩu khoảng 2 triệu thùng dầu mỗi ngày, cao hơn khoảng 1/3 so với mức trước chiến tranh.

Quan trọng hơn, do các giao dịch này được thực hiện công khai và hợp pháp, Iran sẽ không còn phải bán dầu với mức chiết khấu sâu như trước. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), khoảng 50% nguồn thu ngân sách của Iran đến từ xuất khẩu dầu mỏ.

Trong nhiều năm qua, để tránh các biện pháp trừng phạt của Mỹ, Iran buộc phải dựa vào các đội tàu bóng tối để bán dầu. Tuy nhiên, lệnh phong tỏa hải quân của Mỹ trong vài tháng gần đây đã gần như chặn đứng hoàn toàn việc dầu mỏ của Iran rời khỏi vùng Vịnh Ba Tư.

Theo thỏa thuận, Bộ Tài chính Mỹ sẽ ngay lập tức cấp các miễn trừ trừng phạt, cho phép Iran vận chuyển, bảo hiểm, bán dầu và thu được nguồn thu thông qua các tổ chức tài chính.

Tuy nhiên, theo ông Homayoun Falakshahi, chuyên gia phân tích thị trường dầu mỏ tại Kpler, nếu các miễn trừ này chỉ có hiệu lực trong thời hạn 60 ngày của lệnh gia hạn ngừng bắn sau khi thỏa thuận được ký, các bên mua quốc tế có thể vẫn dè dặt. Đổi lại, Iran cũng đồng ý cho phép quá cảnh miễn phí qua eo biển Hormuz trong 60 ngày, điều có thể giúp nước này nối lại việc thu phí khoảng 1 USD mỗi thùng dầu đối với các tàu chở dầu.

Trên thực tế, việc nối lại xuất khẩu dầu của Iran đã có những tín hiệu tích cực ban đầu. Theo công ty TankerTrackers, Iran đã xuất khẩu thành công 3,8 triệu thùng dầu qua eo biển Hormuz trong tuần này, sau khi Mỹ đồng ý chấm dứt lệnh phong tỏa hải quân.

Hơn nữa, Iran có thể nhanh chóng khôi phục dòng tiền bị gián đoạn nếu Mỹ tiến hành giải phóng hơn 100 tỷ USD tài sản của Iran hiện đang bị đóng băng tại các ngân hàng trên khắp thế giới.

Theo ước tính của giới phân tích Iran, tổng giá trị tài sản bị đóng băng của nước này dao động từ 124 đến 167 tỷ USD, tương đương khoảng một phần tư tổng sản lượng kinh tế hằng năm của Iran trước chiến tranh, theo nghiên cứu viên cao cấp Frederic Schneider.

Thỏa thuận cũng có thể dẫn tới việc thành lập một quỹ đầu tư trị giá 300 tỷ USD, nguồn lực có ý nghĩa lớn trong việc hỗ trợ Iran tái thiết đất nước. Tuy nhiên, sẽ không có khoản tiền bị phong tỏa nào được giải ngân nếu Iran chưa thực hiện các cam kết của mình.

Các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã phá hủy một lượng lớn cơ sở hạ tầng của Iran, bao gồm các nhà máy thép và tổ hợp hóa dầu. Giới chức Iran cho rằng, thiệt hại lên tới khoảng 270 tỷ USD, dù con số này rất khó kiểm chứng độc lập.

Theo ông Adnan Mazarei, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson, việc khôi phục các ngành công nghiệp này sẽ đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn cũng như thời gian dài.

Phát biểu với báo giới bên lề Hội nghị G7, Tổng thống Donald Trump cho biết, các quốc gia và giới tài chính quốc tế khác sẽ có thể tham gia đầu tư vào quá trình tái thiết nền kinh tế Iran, song ông tỏ ra hoài nghi về mức độ quan tâm thực tế của các nhà đầu tư nước ngoài trong thời gian tới.

Việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Iran có thể cho phép các doanh nghiệp và ngân hàng nước này tự do giao thương hàng hóa và dịch vụ tài chính với phần còn lại của thế giới. Điều này có thể khiến một số tổ chức tài chính nước ngoài sẵn sàng làm ăn với Iran hơn, dù nhiều bên vẫn sẽ do dự trừ khi Bộ Tài chính Mỹ ban hành các giấy phép cụ thể cho từng loại giao dịch.

Bất kỳ động thái nào nhằm dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt đối với nhà đầu tư nước ngoài có giao dịch với Iran đều sẽ đánh dấu một sự thay đổi lớn so với gần nửa thập kỷ chính sách của Mỹ.

Tổng thống Trump và các thành viên khác trong chính quyền của ông khẳng định rằng, các lệnh trừng phạt chỉ được gỡ bỏ nếu chính quyền Iran thực hiện đầy đủ các cam kết của mình, bao gồm những nghĩa vụ liên quan đến việc chấm dứt chương trình hạt nhân.

Một điểm lưu ý lớn là hiện vẫn chưa rõ Tổng thống Trump có bao nhiêu thẩm quyền để đơn phương dỡ bỏ các lệnh trừng phạt.

Hệ quả tiềm tàng

Tất cả những điều trên đều phụ thuộc vào việc thỏa thuận có được duy trì hay không, và không có gì đảm bảo chắc chắn cho điều đó. Tuy nhiên, nếu khuôn khổ này được thực thi, Iran có thể cải thiện đáng kể tình trạng tài chính.

Tỷ giá trao đổi hàng hóa của Iran trên thị trường chợ đen đã tăng nhẹ. Diễn biến này có thể giúp giảm bớt áp lực lạm phát vốn đang ở mức rất cao tại Iran, với tỷ lệ lạm phát trung bình vượt quá 50% trong 12 tháng qua, mức cao nhất kể từ Thế chiến II. Lạm phát lương thực thậm chí đã vượt ngưỡng 100%.

Đầu tư nước ngoài có thể góp phần quan trọng trong việc khôi phục các hoạt động kinh tế bị suy giảm nghiêm trọng do lệnh phong tỏa của Mỹ đối với eo biển này.

Iran cũng có thể sử dụng nguồn tài chính để khôi phục quyền truy cập Internet. Bên cạnh đó, Tehran có thể tái thiết cơ sở hạ tầng dầu mỏ để trở thành một đối thủ cạnh tranh toàn cầu.

Tuy vậy, nếu thiếu những cơ chế giám sát phù hợp, nguồn tiền này thay vào đó có thể bị sử dụng để tài trợ cho khủng bố và các hoạt động gây bất ổn tại Trung Đông và xa hơn nữa, những hành vi mà chính quyền Trump cho biết họ đã phát động cuộc chiến để ngăn chặn.

(theo CNN)

Minh Nhật