Sáng ngời khí tiết người thầy Chu Văn An qua vở chèo 'Đạo học'

Từ lựa chọn dâng “Thất trảm sớ” đến quyết định rời bỏ chốn quan trường, tác phẩm đặt ra suy ngẫm: Tri thức chỉ thực sự có giá trị khi gắn với trách nhiệm, còn khí tiết được khẳng định ở khả năng giữ vững lẽ phải trước sức ép của quyền lực.

Vở diễn Đạo học (tác giả: Bùi Vũ Minh; đạo diễn: NSND Trịnh Thúy Mùi; chỉ đạo nghệ thuật: NSND Thu Huyền) lấy cuộc đời và tư tưởng của nhà giáo Chu Văn An làm trung tâm. Tác phẩm tái hiện nhân vật tiêu biểu trong lịch sử giáo dục Việt Nam, đồng thời đặt ra vấn đề về trách nhiệm của người thầy, giá trị việc học và mối quan hệ giữa tri thức với đạo đức.

Thay vì kể lại cuộc đời Chu Văn An theo trình tự lịch sử đơn thuần, Đạo học tập trung làm nổi bật hành trình của người thầy dành cả cuộc đời cho việc truyền bá tri thức, bồi dưỡng nhân cách con người.

Từ khi còn trẻ, Chu Văn An đã nổi tiếng là người học rộng, tài cao, có phẩm hạnh. Không lấy công danh làm mục tiêu, ông mở trường dạy học, truyền dạy chữ nghĩa, đạo làm người. Từ lớp học nơi làng quê, danh tiếng của ông ngày càng lan xa, nhiều học trò trưởng thành, trở thành những người có năng lực, đảm nhận trọng trách trong triều đình.

Tài năng và đức độ đưa Chu Văn An từ chốn thôn quê đến cung đình, đảm nhận việc dạy dỗ các bậc vua, quan. Tuy nhiên với ông, học vấn không phải con đường để đạt được địa vị hay quyền lực. Tri thức chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với đạo đức, trách nhiệm, lòng trung chính. Bởi vậy, điều ông muốn truyền lại cho học trò không dừng ở kiến thức mà còn cách ứng xử với dân, với nước và với chính lương tâm mình.

Từ hình tượng ấy, tác phẩm khẳng định vai trò người thầy bên cạnh việc truyền đạt kiến thức, còn nằm ở khả năng định hướng nhân cách, giúp người học nhận thức đúng đắn về trách nhiệm của bản thân. Đó cũng là giá trị làm nên ý nghĩa lâu dài của đạo học trong đời sống xã hội.

Những xung đột nảy sinh khi lý tưởng của người thầy đối diện với thực tế triều chính nhiều biến động chính là điểm nhấn của Đạo học.

Học trò từng được giáo dưỡng, khi bước vào vòng xoáy quyền lực, có người dần thay đổi, chạy theo danh lợi, toan tính cá nhân. Trong khi đó, Chu Văn An vẫn kiên định với những nguyên tắc đạo đức mà mình theo đuổi.

Sự chính trực khiến ông nhiều lần rơi vào cảnh cô độc. Tâm huyết người thầy không phải lúc nào cũng được thấu hiểu, lời can gián cũng không phải lúc nào được lắng nghe. Trước cảnh triều chính rối ren, quyền gian lộng hành, người dân phải chịu nhiều oan khuất, ông không thể im lặng trước điều trái đạo lý.

Đỉnh điểm của câu chuyện là việc Chu Văn An dâng “Thất trảm sớ”, đề nghị xử tội bảy kẻ nịnh thần nhà vua trọng dụng. Khi lời can gián không được chấp thuận, ông quyết định từ quan, thể hiện thái độ không thỏa hiệp với điều đi ngược lại lẽ phải.

Qua tình huống giàu kịch tính, Đạo học làm nổi bật bản lĩnh của một trí thức dám bảo vệ chính kiến, đặt đạo nghĩa lên trên lợi ích cá nhân. Sự lựa chọn của thầy Chu Văn An đã phản ánh khí tiết của một danh nhân lịch sử, gợi suy ngẫm về trách nhiệm của người có tri thức trước vấn đề cộng đồng.

Tác phẩm không chỉ ca ngợi một tấm gương trong quá khứ, mà còn đặt ra câu hỏi về cách con người giữ gìn nhân cách trước cám dỗ, về mối quan hệ giữa tài năng, đạo đức, cũng như trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với xã hội.

Việc lựa chọn đề tài về Chu Văn An giúp Đạo học kết nối câu chuyện lịch sử với vấn đề còn ý nghĩa trong đời sống đương đại.

Trong bối cảnh tri thức ngày càng coi trọng, tác phẩm muốn nhấn mạnh học vấn không thể tách rời đạo đức, thành công không chỉ đo bằng địa vị hay danh tiếng, mà còn bằng cách con người sử dụng năng lực của mình để phục vụ cộng đồng.

Thông qua ngôn ngữ nghệ thuật chèo, hình tượng người thầy chính trực thể hiện bằng những xung đột, hành động và lựa chọn cụ thể. Đây cũng là cách để các giá trị như tôn sư trọng đạo, trọng hiền tài, đề cao nhân cách được nhắc lại như bài học đạo đức, trở thành vấn đề đặt ra trên sân khấu để khán giả suy ngẫm.

NGỌC QUỲNH