Nghệ sĩ Ưu tú Thu Hài: Nâng niu câu hát chèo

Nghệ sĩ Ưu tú Thu Hài biểu diễn tại Lễ hội Từ Thức năm 2026.

Bén duyên với chèo, trọn đời theo nghiệp diễn

Thu Hài sinh ra và lớn lên ở vùng đất đong đầy huyền thoại - nơi có động Từ Thức và câu chuyện tình Từ Thức gặp tiên. Tuổi thơ của chị gắn liền với những đêm hội làng, nơi tiếng hát chèo của các nghệ sĩ không chuyên vang lên dưới mái đình quê. Chèo cứ thế thấm sâu vào tâm hồn chị, như cây xanh bám vào đất mẹ. Chị say sưa hát, say sưa tập diễn. Hái rau, nấu cơm, quét nhà hay ra đồng cấy lúa, nhổ cỏ, móc cua... chị cũng đều ngân nga câu hát chèo “í ả”.

Niềm đam mê ấy cứ lớn dần theo năm tháng, trở thành động lực đưa chị đến với con đường nghệ thuật chuyên nghiệp. Năm 16 tuổi, Thu Hài trúng tuyển vào lớp diễn viên chèo của Trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật Thanh Hóa (nay là Trường Đại học Hồng Đức). Chị cùng các bạn trong lớp được gửi đi đào tạo năm đầu tiên tại Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Tốt nghiệp lớp diễn viên chèo, năm 1990, chị về công tác tại Đoàn chèo Thanh Hóa (nay là Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa) và gắn bó từ đó cho đến nay.

Suốt chừng ấy năm, tình yêu chèo trong chị chưa bao giờ vơi cạn. Những năm kinh tế còn khó khăn, gia đình chị từng sống trong khu tập thể, có những ngày trong nhà không còn gạo, phải đi vay hàng xóm. Thế nhưng, mỗi khi ánh đèn sân khấu bật sáng, chị lại sống hết mình cùng nhân vật.

Để có một vai diễn tốt, chị tập ngày, tập đêm. Tập ở đoàn chưa đủ, về nhà, chị lại tìm những khoảng đất trống để luyện tập từng động tác, câu hát. Quỳnh trong “Nỗi đau tình mẹ” là vai diễn đầu tiên để lại ấn tượng sâu đậm trong ký ức của chị. Nhân vật là cô gái đi nước ngoài trở về, chứng kiến các anh trai đối xử bất hiếu với mẹ. Muốn đón mẹ về phụng dưỡng nhưng vấp phải sự phản đối của người bạn đời, cô rơi vào giằng co giữa tình mẫu tử và cuộc sống riêng. Để hóa thân vào nhân vật, chị dày công nghiền ngẫm từ ánh mắt đến cách nhả câu, xuống giọng. Những nỗ lực ấy giúp chị lột tả chiều sâu tâm lý của Quỳnh và để lại dấu ấn trong lòng khán giả.

Sở trường là vai đào chín, song Thu Hài không ngừng học hỏi để có thể đảm nhận nhiều dạng vai khác nhau như đào lệch, vai mụ. Trên sân khấu, có lúc chị hóa thân thành nàng Ba Châu Long đoan trang, nết na trong trích đoạn “Lưu Bình - Dương Lễ”; có khi lại lẳng lơ, lúng liếng mà hồn nhiên, duyên dáng với Thị Mầu, trích đoạn “Thị Mầu lên chùa” trong vở chèo “Quan Âm Thị Kính”... Ở những vở chèo hiện đại như “Đất liền và biển cả”, “Vòng vây nghiệt ngã”, chị tiếp tục ghi dấu qua những vai diễn giàu màu sắc.

Đạo diễn, NSND Trương Hải Thọ, nguyên Giám đốc Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Thanh Hóa, nay là Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa, cho biết: “Thu Hài hội tụ đầy đủ “lục tự” (thanh, sắc, thục, tinh, khí, thần) của người nghệ sĩ chèo. Khi được giao bất kỳ vai diễn nào, chị đều hoàn thành xuất sắc”.

“Thu Hài sinh ra là để làm diễn viên chèo. Chị có giọng hát chèo hay, nền, nảy, hoàn toàn làm chủ sân khấu, rút ruột gan ra để diễn”, NSND Hàn Hải, Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa chia sẻ.

Dấu ấn trên hành trình “giữ lửa” nghệ thuật chèo truyền thống

Bằng tình yêu nghề, chị đã mang những làn điệu chèo đến các vùng quê của xứ Thanh và nhiều tỉnh, thành trong cả nước. Có thời điểm, chị cùng đoàn đi lưu diễn xa nhà hàng tuần, thậm chí hàng tháng. Những nhọc nhằn ấy không làm niềm say mê với nghề trong chị phai nhạt mà càng khiến chị thêm trân trọng những giá trị của nghệ thuật chèo truyền thống.

Nghệ sĩ Ưu tú Thu Hài dành trọn đam mê cho nghệ thuật chèo.

Bền bỉ như con tằm nhả tơ, Thu Hài đã gặt hái được nhiều giải thưởng tại các cuộc thi, liên hoan sân khấu chèo. Năm 1992, chị giành Huy chương Bạc tại Cuộc thi Tiếng hát Chèo toàn quốc. Năm 1993, chị đoạt Huy chương Vàng tại Liên hoan các trích đoạn chèo hay toàn quốc. Năm 1995, chị đoạt Huy chương Vàng và giải gương mặt Tài sắc trẻ trên sân khấu tại Hội diễn sân khấu Chèo chuyên nghiệp toàn quốc. Năm 2009, chị tiếp tục giành Huy chương Vàng tại hội diễn này. Năm 2011, chị đoạt Huy chương Bạc tại Liên hoan chèo đề tài hiện đại. Các năm 2019 và 2022, chị đều giành Huy chương Vàng tại Liên hoan chèo toàn quốc. Năm 2022, chị được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch vinh danh Nghệ sĩ tiêu biểu trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn.

Thu Hài tâm sự: “Năm 2012, tôi vinh dự được Chủ tịch nước tặng danh hiệu NSƯT. Đó là niềm tự hào, đồng thời cũng là động lực để tôi tiếp tục gắn bó, cống hiến và cháy hết mình với nghệ thuật chèo. Với tôi, hạnh phúc lớn nhất của người nghệ sĩ không chỉ là được đứng trên sân khấu, hóa thân vào những số phận, những cuộc đời khác nhau, mà còn là được khán giả yêu thương, lắng nghe và đồng cảm với nhân vật mình thể hiện”.

Gần lục tuần, NSƯT Thu Hài vẫn say mê biểu diễn và đau đáu với việc truyền nghề cho thế hệ trẻ. Không chỉ truyền dạy kỹ thuật biểu diễn, chị còn tận tình chia sẻ những kinh nghiệm được chắt lọc qua nhiều năm đứng trên sân khấu. Từ sự tận tâm ấy, nhiều học trò của chị đã trưởng thành và gặt hái thành tích tại các cuộc thi sân khấu chuyên nghiệp. Trong đó, Lê Thị Thu Hà, nguyên diễn viên Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật Lam Sơn Thanh Hóa, giành Huy chương Vàng tại Cuộc thi Tài năng trẻ diễn viên sân khấu Tuồng, Chèo chuyên nghiệp toàn quốc năm 2017; diễn viên Tuyết Anh của trung tâm đoạt giải nhất tại Cuộc thi Tài năng diễn viên Chèo toàn quốc năm 2023. Đáng chú ý, cả hai đều được NSƯT Thu Hài trực tiếp hướng dẫn thể hiện vai Thị Mầu, cho thấy tâm huyết của chị trong việc bồi dưỡng tài năng trẻ.

Nghệ sĩ Tuyết Anh cho biết: “Cô Thu Hài đã truyền dạy cho tôi những làn điệu chèo, động tác múa và tận tình chia sẻ những kinh nghiệm quý báu để hóa thân làm sống động nhân vật trên sân khấu. Cô đã thắp lên ngọn lửa đam mê nghệ thuật chèo cho những nghệ sĩ trẻ như tôi. Nhờ đó, tôi càng ý thức rõ trách nhiệm gìn giữ, trao truyền những tinh hoa của nghệ thuật chèo, để những câu hát của cha ông tiếp tục ngân vang, lan tỏa và sống mãi với thời gian”.

Bài và ảnh: Tường Vân