Sân khấu truyền thống trong dòng chảy công nghiệp văn hóa

Lợi thế phát triển và nguồn lực nội sinh của Thủ đô

Hà Nội sở hữu kho tàng nghệ thuật biểu diễn đa dạng từ ca trù, chèo, tuồng, cải lương, múa rối... Những loại hình này không chỉ mang theo hơi thở đời sống dân gian, giá trị lịch sử, mà còn tiềm ẩn tiềm năng kinh tế to lớn nếu được khai thác đúng hướng. Đây chính là lợi thế giúp Thủ đô tạo ra sự khác biệt so với nhiều thành phố khác trong cả nước và trên thế giới.

TS. NSƯT Bùi Như Lai, Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội nhận định, nghệ thuật truyền thống giữ được vị thế riêng nhờ bản chất là di sản sống. Những giá trị này vẫn tồn tại và không ngừng vận động trong đời sống hôm nay. Thủ đô hiện không chỉ dựa vào hệ thống nhà hát, mà còn mở rộng không gian biểu diễn tới các khu di tích lịch sử. Những địa điểm tiêu biểu như Hoàng thành Thăng Long, Văn Miếu - Quốc Tử Giám hay Di tích Nhà tù Hỏa Lò đã trở thành sân khấu sống động, phục vụ giới trẻ cùng du khách thập phương.

Không gian hồ Hoàn Kiếm đã trở thành sân khấu mở, phục vụ du khách thập phương.

Đồng quan điểm về tiềm năng phát triển, TS. Trần Thị Minh Thu chỉ rõ, Hà Nội sở hữu nhiều lợi thế lớn để phát triển công nghiệp văn hóa. Trước hết là hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện với các nghị quyết quan trọng từ Trung ương đến Thành phố được ban hành liên tục.

Đặc biệt, năm 2026 ghi dấu bước đột phá khi Nghị quyết số 80 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 28 của Quốc hội về phát triển văn hóa đã tạo động lực mạnh mẽ cho ngành nghệ thuật. Lợi thế tiếp theo đến từ việc Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố Sáng tạo của UNESCO, mở ra cơ hội hợp tác với hơn ba trăm thành phố trên toàn cầu để học hỏi mô hình bảo tồn gắn với kinh tế văn hóa.

Nghệ thuật truyền thống gắn liền với lời ca, làn điệu, góp phần nuôi dưỡng đời sống tinh thần của người Việt vốn được ví như sữa nuôi phần thân thể, hát nuôi phần hồn, đang tiếp tục lan tỏa đến thế hệ trẻ Thủ đô. Sự đồng bộ giữa không gian văn hóa cùng nghệ thuật biểu diễn bảo đảm cho vốn cổ cha ông có sức sống lâu bền.

Hướng đi cho sân khấu truyền thống trong giai đoạn mới

Dù đạt được những thành tựu bước đầu, sân khấu truyền thống vẫn đang đối mặt với những khó khăn mang tính hệ thống cần sớm được giải quyết. Sự thiếu hụt khán giả cùng bất cập trong cơ chế đãi ngộ khiến việc thu hút nguồn nhân lực trẻ trở nên gian nan.

Mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp tại làng rối nước Đào Thục, xã Thư Lâm, Hà Nội được nhiều khán giả trẻ yêu thích.

Bài toán nhân lực bắt đầu từ khâu tuyển sinh và kéo dài đến tận khi nghệ sĩ vào nghề. Khi thu nhập chưa tương xứng với công sức bỏ ra, việc giữ chân những tài năng trẻ là thách thức lớn. Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam được kỳ vọng sẽ giúp tháo gỡ các rào cản về cơ chế đãi ngộ, tạo động lực cho giới văn nghệ sĩ. Ngoài ra, hệ sinh thái sân khấu phải bảo đảm tính kết nối xuyên suốt. Du khách đến Hà Nội cần có lộ trình thuận tiện từ di chuyển đến thưởng thức nghệ thuật tại nhà hát. Công tác quảng bá và xây dựng hình ảnh chuyên nghiệp chính là yếu tố cốt lõi để nâng tầm giá trị cho mỗi tác phẩm biểu diễn.

Dưới góc nhìn chuyên gia, TS Trần Thị Minh Thu đề xuất mô hình phát triển dựa trên ba yếu tố: Truyền thống - Sáng tạo - Tiên tiến. Trong đó, việc gìn giữ tinh hoa của cha ông phải đi đôi với sự đổi mới về đề tài và phương thức dàn dựng để gần gũi với hơi thở cuộc sống.

Mô hình công nghiệp văn hóa phức hợp tại làng rối nước Đào Thục, xã Thư Lâm, Hà Nội cũng ghi nhận những bước thành công đầu. Việc kết hợp biểu diễn nghệ thuật với du lịch và giáo dục di sản giúp học sinh có cái nhìn toàn diện về làng nghề hơn ba trăm năm tuổi. Em Nguyễn Bảo Anh, học sinh lớp 3S1 Trường Tiểu học Đoàn Thị Điểm Symphony, hào hứng cho biết, đây là lần đầu tiên em được tận tay chạm vào con rối gỗ và xem biểu diễn thực tế thay vì qua sách vở. Những tour du lịch thực tế không chỉ thúc đẩy kinh tế địa phương mà còn khẳng định tiềm năng của việc chuyển hóa di sản thành sản phẩm giáo dục có giá trị cao.

Việc kết hợp biểu diễn nghệ thuật với du lịch và giáo dục di sản giúp học sinh có cái nhìn toàn diện về làng nghề hơn ba trăm năm tuổi.

Sự phát triển mạnh mẽ của xã hội số buộc các sân khấu truyền thống phải thay đổi tư duy để tồn tại và cạnh tranh. Nghệ thuật truyền thống hiện nay đối mặt thử thách lớn khi các nền tảng giải trí mới xuất hiện liên tục, thu hút sự chú ý của công chúng. Việc đứng ngoài làn sóng kinh tế số sẽ khiến các bộ môn như tuồng, chèo hay cải lương dần mất đi khán giả. Do đó, việc số hóa tác phẩm và tìm kiếm các phương thức tiếp cận đa dạng mới là hướng đi tất yếu giúp di sản vượt qua rào cản thời gian và khoảng cách.

Những nỗ lực đưa nghệ thuật ra không gian công cộng đang mang lại tín hiệu lạc quan. Sân khấu Âm nhạc cộng đồng tại Nhà Bát Giác bên hồ Hoàn Kiếm là một ví dụ điển hình. Tại đây, các chương trình được đổi mới hằng tuần, đưa cải lương, dân ca… đến gần hơn với nhịp sống phố thị.

Chị Trần Thị Lan, trú tại phường Tây Hồ, thành phố Hà Nội, chia sẻ sự bất ngờ khi chứng kiến cải lương thu hút đông người xem trên phố đi bộ. Theo chị Lan, việc đưa nghệ thuật ra không gian mở giúp loại hình sân khấu truyền thống trở nên gần gũi, phá bỏ định kiến rằng nghệ thuật truyền thống chỉ dành cho người cao tuổi. Những bài ca cổ hay trích đoạn lịch sử kết hợp cùng các tiết mục hiện đại xen kẽ tạo nên một trải nghiệm mới mẻ tới công chúng.

Sân khấu Âm nhạc cộng đồng tại Nhà Bát Giác bên hồ Hoàn Kiếm được đổi mới nội dung hằng tuần, đưa cải lương, dân ca… đến gần hơn với nhịp sống phố thị.

Việc khơi thông các nguồn lực nội sinh giúp diện mạo văn hóa thành phố ngày càng khởi sắc. Các chính sách khuyến khích sáng tạo cùng các mô hình công nghiệp văn hóa tiêu biểu tiên phong đang dần xóa bỏ rào cản, tạo điều kiện cho nghệ sĩ cống hiến. Đây là tiền đề quan trọng để Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị mà còn là thành phố sáng tạo tiêu biểu của khu vực trong tương lai gần.

Minh Ngọc/Báo Tin tức và Dân tộc