Sàn giao dịch carbon: Biến giảm phát thải thành lợi thế cạnh tranh

Các đại biểu thực hiện nghi thức khai trương sàn giao dịch carbon trong nước. Ảnh: TTXVN

Carbon được định giá, doanh nghiệp đón cơ hội mới

Ngày 29/6, Việt Nam chính thức vận hành sàn giao dịch carbon trong nước, đánh dấu bước tiến quan trọng trong lộ trình phát triển thị trường carbon và hiện thực hóa cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050.

Không chỉ là sự ra đời của một loại hình giao dịch mới, sự kiện này còn mở ra bước chuyển quan trọng trong tư duy quản lý phát thải của Việt Nam. Nếu trước đây, giảm phát thải chủ yếu được thực hiện thông qua các quy định hành chính thì nay, lượng phát thải đã được lượng hóa, định giá và trở thành một loại tài sản có giá trị kinh tế, có thể giao dịch theo cơ chế thị trường.

Theo đó, hàng hóa giao dịch trên sàn bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. DN phát thải thấp hơn hạn ngạch được phân bổ có thể giao dịch phần hạn ngạch còn dư; ngược lại, DN phát thải vượt hạn mức sẽ phải mua thêm hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon để bù đắp. Cơ chế này không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý phát thải mà còn tạo điều kiện để DN chuyển kết quả cắt giảm khí nhà kính thành giá trị kinh tế, song hành với việc thực hiện trách nhiệm bảo vệ môi trường.

Trong giai đoạn thí điểm, 110 cơ sở phát thải lớn thuộc các lĩnh vực nhiệt điện, sắt thép và xi măng đã được phân bổ hạn ngạch phát thải để tham gia giao dịch trên sàn. Đây là những DN đầu tiên bước vào thị trường carbon trong nước, tạo nền tảng để mở rộng quy mô thị trường trong các giai đoạn tiếp theo.

Theo PGS,TS. Nguyễn Đình Thọ - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), dư địa giảm phát thải của DN Việt Nam vẫn còn rất lớn, đặc biệt trong các lĩnh vực sản xuất công nghiệp, năng lượng, nông nghiệp và sử dụng tài nguyên. Sự hình thành của thị trường carbon vì thế mở ra động lực mới để DN tái cấu trúc hoạt động sản xuất theo hướng xanh hơn. Thay vì coi chi phí đầu tư công nghệ sạch là gánh nặng, DN có thể xem đây là khoản đầu tư dài hạn, vừa tiết kiệm năng lượng, giảm chi phí sản xuất, vừa tạo thêm nguồn thu từ giao dịch hạn ngạch và tín chỉ carbon.

Ở góc độ kinh tế, GS,TS. Võ Xuân Vinh - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh doanh, Trường Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh - cho rằng, sàn giao dịch carbon sẽ góp phần tháo gỡ bài toán tài chính trong quá trình chuyển đổi xanh của DN. Đối với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, chuyển đổi xanh không chỉ là xu thế mà còn là điều kiện để hàng hóa đáp ứng tốt hơn các yêu cầu của các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới cũng như các tiêu chuẩn phát thải tại các thị trường xuất khẩu lớn. Nếu chậm chuyển đổi, DN có nguy cơ đánh mất lợi thế cạnh tranh; ngược lại, những DN tiên phong sẽ có nhiều cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và thu hút các dòng vốn đầu tư xanh, công nghệ cao.

Chia sẻ với báo chí bên lề Lễ khai trương sàn giao dịch carbon, TS. Nguyễn Phương Nam - Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn và Dịch vụ đổi mới khí hậu Klinova - nhận định, việc đưa sàn giao dịch carbon vào hoạt động sẽ giúp DN Việt Nam đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh. Theo ông, tín chỉ carbon không chỉ mang lại thêm một dòng tiền để DN tái đầu tư mà còn là minh chứng cho quá trình chuyển đổi bền vững. Quan trọng hơn, việc giảm phát thải sẽ tạo điều kiện để DN tiếp cận các dòng vốn xanh có quy mô lớn từ thị trường trong nước và quốc tế.

Ở góc độ DN, ông Hoàng Minh Tuấn - Giám đốc Công ty cổ phần Xi măng Sông Lam, một trong những đơn vị tham gia phiên giao dịch đầu tiên trên sàn giao dịch carbon, nhìn nhận đây vừa là áp lực, vừa là cơ hội đối với các ngành phát thải lớn. Theo ông, việc giảm phát thải không chỉ giúp DN đáp ứng các quy định về môi trường mà còn có thể chuyển hóa thành hạn ngạch và tín chỉ carbon để giao dịch, qua đó tạo thêm nguồn doanh thu và gia tăng động lực đầu tư cho quá trình chuyển đổi xanh.

Trong phiên giao dịch đầu tiên (29/6), sàn giao dịch carbon ghi nhận khối lượng giao dịch hơn 1.200 tấn CO₂e, với tổng giá trị 161,7 triệu đồng; giá giao dịch cao nhất đạt 136.000 đồng/tấn CO₂e.

Năng lực quản trị phát thải quyết định lợi thế cạnh tranh

Việc vận hành sàn giao dịch carbon đã mở ra cơ hội để DN chuyển những nỗ lực giảm phát thải thành giá trị kinh tế. Tuy nhiên, cơ hội đó sẽ không tự động trở thành lợi thế cạnh tranh. Để tham gia hiệu quả vào thị trường mới này và khai thác tối đa những lợi ích mà sàn giao dịch carbon mang lại, DN cần xây dựng năng lực quản trị phát thải bài bản, hoàn thiện hệ thống dữ liệu và chủ động đầu tư đổi mới công nghệ.

Thực tế cho thấy, dù Việt Nam sở hữu tiềm năng lớn để phát triển thị trường carbon, mức độ sẵn sàng giữa các nhóm DN vẫn còn khá chênh lệch. Trong khi nhiều DN lớn đã bắt đầu xây dựng lộ trình kiểm kê khí nhà kính, đầu tư đổi mới công nghệ và chuẩn hóa dữ liệu phát thải thì không ít DN, đặc biệt là DN nhỏ và vừa, vẫn còn lúng túng trước những yêu cầu mới của thị trường.

Theo ông Nguyễn Tuấn Quang - Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Việt Nam hiện có 2.166 cơ sở thuộc diện bắt buộc kiểm kê khí nhà kính, chiếm khoảng 70% tổng lượng phát thải trực tiếp của cả nước. Tuy nhiên, để biến thị trường carbon thành nguồn thu thực sự, DN không chỉ cần hiểu rõ cơ chế giao dịch mà còn phải được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và năng lực đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật. Vì vậy, cùng với việc hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ quan quản lý sẽ tiếp tục đồng hành, hỗ trợ DN tháo gỡ các rào cản trong quá trình tham gia thị trường carbon.

Theo các chuyên gia, nền tảng đầu tiên để tham gia thị trường carbon chính là kiểm kê và quản trị phát thải. Chỉ khi đo lường chính xác lượng phát thải, DN mới có cơ sở xây dựng kế hoạch cắt giảm, xác định lượng hạn ngạch còn dư hoặc nhu cầu mua bổ sung. Nói cách khác, dữ liệu phát thải sẽ trở thành nền tảng để doanh nghiệp tham gia và cạnh tranh trên thị trường carbon.

Cùng với đó, DN cần xây dựng hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) theo các tiêu chuẩn quốc tế. Đây được xem là "tấm hộ chiếu" của tín chỉ carbon, quyết định mức độ tin cậy của dữ liệu cũng như khả năng tham gia thị trường trong nước và quốc tế. Nếu dữ liệu không đầy đủ, thiếu minh bạch hoặc không được kiểm chứng, tín chỉ carbon sẽ rất khó được thị trường chấp nhận.

Một yêu cầu không kém phần quan trọng là đầu tư đổi mới công nghệ. Trên thực tế, nguồn thu từ bán tín chỉ carbon chỉ là một phần giá trị mà DN có thể thu được. Giá trị lớn hơn đến từ việc giảm tiêu hao nguyên liệu, tiết kiệm năng lượng, cắt giảm chi phí sản xuất, đồng thời nâng cao uy tín và hình ảnh DN trong mắt đối tác cũng như các nhà đầu tư.

Ông Nguyễn Trung Thông - chuyên gia carbon rừng của Forest Trends - nhấn mạnh, thị trường carbon hiện không chỉ đánh giá số lượng tín chỉ mà ngày càng đề cao chất lượng. Giá trị của một tín chỉ carbon phụ thuộc vào mức độ minh bạch của dữ liệu, chất lượng dự án cũng như khả năng chứng minh hiệu quả giảm phát thải trên thực tế. Những tín chỉ được xếp hạng chất lượng cao có giá trị giao dịch cao hơn đáng kể so với các tín chỉ chưa được đánh giá hoặc có chất lượng thấp.

Điều đó cho thấy, lợi thế cạnh tranh trên thị trường carbon trong tương lai sẽ không chỉ được quyết định bởi quy mô giảm phát thải, mà còn bởi chất lượng quản trị, mức độ minh bạch của dữ liệu và khả năng đáp ứng các chuẩn mực quốc tế của mỗi doanh nghiệp./.

TUẤN MINH