Rau quả Việt trên 'đường đua' lớn: Từ 'mùa vàng' 2025 tới đích 10 tỷ USD

Tín hiệu vui của ngành rau quả

Những tín hiệu tích cực liên tiếp xuất hiện ngay từ đầu năm 2026 đang cho thấy một diện mạo khác của ngành rau quả Việt Nam: chủ động hơn, chuẩn hóa hơn và sẵn sàng bước vào sân chơi lớn. Từ những lô hàng đầu tiên chinh phục thị trường khó tính đến sự chuyển mình trong tổ chức sản xuất, câu chuyện xuất khẩu rau quả không còn là bài toán sản lượng, mà đã dịch chuyển sang bài toán chất lượng và giá trị.

Trái bưởi Việt Nam được xuất khẩu sang Australia. Ảnh: Báo Điện tử Chính phủ

Điểm nhấn đáng chú ý là việc lô bưởi tươi đầu tiên của Việt Nam chính thức có mặt tại thị trường Australia. Với khối lượng 940,5 kg, xuất phát từ Đồng Tháp và được thông quan ngay trong ngày 22/4/2026, sự kiện này không đơn thuần là một giao dịch thương mại, mà là kết quả của cả một quá trình đàm phán kỹ thuật kéo dài, tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn kiểm dịch thực vật và an toàn sinh học.

Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam nhận định, Australia không phải là thị trường tiêu thụ quá lớn đối với bưởi Việt Nam nếu so với quy mô diện tích và sản lượng trong nước. Tuy nhiên, việc mở cửa thị trường Australia mang ý nghĩa tích cực trên nhiều phương diện. Trước hết là thêm một thị trường xuất khẩu quan trọng cho trái bưởi, góp phần đa dạng hóa đầu ra.

Bên cạnh đó, Australia vốn là thị trường có yêu cầu thuộc nhóm cao nhất thế giới. Việc mỗi lô hàng có thể bị kiểm tra tới 600 quả, thậm chí bị tái xuất hoặc tiêu hủy nếu vi phạm, cho thấy “tấm vé vào cửa” không hề dễ dàng. Vì vậy, việc trái bưởi Việt Nam vượt qua hàng rào kỹ thuật này đã phần nào khẳng định năng lực kiểm soát chất lượng theo chuỗi, từ vùng trồng, thu hoạch, xử lý đến đóng gói và truy xuất nguồn gốc.

Không dừng lại ở Australia, cùng thời điểm, Trung Quốc cũng mở cửa chính ngạch đối với bưởi và chanh thông qua các nghị định thư kiểm dịch thực vật. Đây là tín hiệu quan trọng, bởi thị trường này hiện vẫn chiếm hơn 50% tổng kim ngạch xuất khẩu rau quả của Việt Nam. Việc mở rộng danh mục sản phẩm xuất khẩu chính ngạch giúp giảm rủi ro, tăng tính minh bạch và ổn định dòng chảy thương mại.

Chuẩn hóa chuỗi giá trị, kiên định xuất khẩu bền vững

Đằng sau những lô hàng xuất khẩu là sự chuyển động sâu hơn trong cấu trúc ngành. Nếu trước đây, rau quả Việt Nam chủ yếu tăng trưởng dựa vào mở rộng diện tích và sản lượng, thì nay động lực chính đến từ chuẩn hóa và gia tăng giá trị.

Một ví dụ điển hình là mô hình “luồng xanh” trong xuất khẩu sầu riêng - nơi toàn bộ quy trình từ kiểm nghiệm đất, thu hoạch, đóng gói đến vận chuyển đều được số hóa và truy xuất theo thời gian thực. Mỗi trái sầu riêng được gắn “căn cước điện tử”, giúp rút ngắn thời gian thông quan xuống còn khoảng 6 ngày, thay vì 8-11 ngày như trước đây.

Câu chuyện này phản ánh một xu hướng lớn hơn: truy xuất nguồn gốc không còn là yêu cầu kỹ thuật đơn thuần, mà trở thành “giấy thông hành” bắt buộc nếu muốn đi xa. Khi các thị trường ngày càng siết chặt tiêu chuẩn, bất kỳ sai lệch nào về dư lượng hay quy trình đều có thể khiến doanh nghiệp mất cả thị trường.

Cùng với đó, chế biến sâu đang nổi lên như một trụ cột quan trọng. Năm 2025, xuất khẩu rau quả chế biến đạt hơn 2 tỷ USD, chiếm khoảng 24% tổng kim ngạch. Các sản phẩm như dứa, xoài, chanh leo chế biến không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn gia tăng giá trị, giảm phụ thuộc vào mùa vụ.

Ở cấp độ sản xuất, xu hướng “xanh hóa” đang được thúc đẩy mạnh mẽ. Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, mới đây, gần 60 mô hình canh tác phát thải thấp đã được triển khai, hướng tới mục tiêu giảm 15% phát thải vào năm 2035. Đây không chỉ là yêu cầu từ các thị trường phát triển, mà còn là điều kiện để ngành duy trì tăng trưởng dài hạn.

Tuy nhiên, một thực tế cần nhìn thẳng là sự phụ thuộc lớn vào một số mặt hàng và thị trường. Riêng sầu riêng đã mang về khoảng 4 tỷ USD trong năm 2025, nhưng hơn 90% giá trị đến từ Trung Quốc. Điều này đặt ra rủi ro nếu thị trường biến động hoặc thay đổi chính sách nhập khẩu.

Nhìn lại chặng đường 15 năm, ngành rau quả Việt Nam đã có bước tiến dài, từ mức 500 triệu USD năm 2010 lên 8,5 tỷ USD vào năm 2025. Đây là một trong những tốc độ tăng trưởng ấn tượng nhất trong lĩnh vực nông nghiệp.

Đà tăng trưởng này tiếp tục được duy trì trong năm 2026. Quý I, kim ngạch xuất khẩu đạt khoảng 1,54 tỷ USD, tăng hơn 32% so với cùng kỳ. Tính chung 4 tháng, con số đã lên gần 2,06 tỷ USD, tăng 22%. Trung Quốc vẫn là thị trường chủ lực với mức tăng trưởng hơn 76%, trong khi Hoa Kỳ, Hàn Quốc và Campuchia cũng ghi nhận tín hiệu tích cực.

Những con số này không chỉ phản ánh nhu cầu thị trường, mà còn cho thấy hiệu quả của quá trình tái cấu trúc ngành theo hướng chuẩn hóa và mở rộng thị trường. Chuối và dứa đang được kỳ vọng trở thành những mặt hàng xuất khẩu tỷ USD tiếp theo, nhờ lợi thế về vùng nguyên liệu và nhu cầu ổn định.

Trong bối cảnh đó, mục tiêu đạt 10 tỷ USD trong năm 2026 không còn là tham vọng xa vời. Theo Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nếu duy trì tốc độ tăng trưởng hiện tại, kim ngạch xuất khẩu hoàn toàn có thể chạm ngưỡng 9,5-10 tỷ USD.

Tuy vậy, để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành rau quả cần giải quyết đồng thời nhiều bài toán: giảm chi phí logistics, đa dạng hóa thị trường, kiểm soát chất lượng đồng đều và nâng cao năng lực chế biến. Quan trọng hơn, phải chuyển từ tư duy bán cái mình có sang sản xuất cái thị trường cần. Ở góc độ dài hạn, xuất khẩu rau quả không thể chỉ dựa vào riêng những mặt hàng thế mạnh như sầu riêng. Một cấu trúc cân bằng hơn, với nhiều mặt hàng có giá trị cao và thị trường đa dạng, mới là nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Hành trình chinh phục mốc 10 tỷ USD không chỉ là câu chuyện về tăng trưởng kim ngạch, mà là phép thử đối với năng lực chuyển đổi của toàn ngành, từ người nông dân, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý. Khi chuỗi giá trị được chuẩn hóa, sản xuất được “xanh hóa” và thị trường được mở rộng, rau quả Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để bước vào một giai đoạn phát triển mới, vững chắc và có chiều sâu hơn.

Bảo Ngọc