Quốc hội khóa XVI: Đưa pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia

Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội (QH) khóa XVI sau 12 ngày làm việc khẩn trương, tích cực đã chính thức khép lại hôm 24-4 với hàng loạt quyết sách được thông qua góp phần quan trọng trong việc mở ra chặng đường phát triển mới của đất nước.

Đáng chú ý, từ Hội nghị quán triệt Nghị quyết Đại hội XIV đến kỳ họp này, yêu cầu xuyên suốt được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu ra đó là pháp luật phải xuất phát từ thực tiễn, khắc phục tư duy “nặng quản lý, nhẹ kiến tạo”; không chỉ điều chỉnh cái đã có mà phải mở đường cho cái mới…

Trao đổi với báo Pháp Luật TP.HCM, đại biểu (ĐB) Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của QH, chia sẻ đây chính là “kim chỉ nam” cho QH khóa XVI - một nhiệm kỳ được kỳ vọng sẽ thay đổi căn bản cách tiếp cận, để pháp luật thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, thay vì chỉ là công cụ quản lý.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đại biểu tham dự phiên bế mạc kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI vào ngày 24-4. Ảnh: PHẠM THẮNG

Hoàn thiện thể chế cho mục tiêu tăng trưởng

. Phóng viên: Thưa ông, khác với thông lệ, ngay từ kỳ họp thứ nhất, QH khóa XVI đã tiến hành công tác lập pháp song song với công tác nhân sự. Điều này thể hiện tinh thần của một nhiệm kỳ QH hành động như thế nào?

+ ĐB Hoàng Minh Hiếu: Kỳ họp thứ nhất của QH khóa XVI diễn ra trong một bối cảnh rất đặc biệt. Chỉ hơn hai tháng sau Đại hội XIV, QH đã bắt đầu kỳ họp đầu tiên và triển khai ngay nhiệm vụ thể chế hóa các chủ trương, đường lối của Đảng.

Điểm đặc biệt tiếp theo là kỳ họp này diễn ra trong bối cảnh tình hình kinh tế - chính trị quốc tế có nhiều biến động phức tạp, đặt ra yêu cầu phải có những quyết sách kịp thời để ổn định và phục hồi nền kinh tế. Trong khi đó, đây là kỳ họp đầu tiên của một nhiệm kỳ có sứ mệnh rất lớn, đặt nền tảng hoàn thiện thể chế cho mục tiêu tăng trưởng hai con số và hiện thực hóa hai mục tiêu 100 năm của đất nước.

Chính trong bối cảnh đó, việc QH đã bắt tay ngay vào công tác lập pháp tại kỳ họp thứ nhất với việc thông qua chín luật và 31 nghị quyết. Điều này đã phản ánh nhận thức rằng chúng ta phải có những hành động kịp thời, không thể chờ; nhiều vấn đề về thể chế kinh tế, tổ chức bộ máy, cũng như bảo đảm quyền và lợi ích của người dân, doanh nghiệp đang cần được tháo gỡ ngay. Mỗi sự chậm trễ đều có thể làm suy giảm động lực phát triển.

Ở góc độ sâu hơn, đây chính là biểu hiện cụ thể của tinh thần QH hành động. Hành động ở đây không chỉ là tăng về khối lượng công việc, mà là sự chuyển biến về phương thức, theo đó hoạt động lập pháp được thực hiện một cách chủ động hơn, không để bị động trước áp lực thời gian hay hoàn cảnh.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội. Ảnh: QH

. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã yêu cầu đổi mới căn bản tư duy pháp luật theo hướng “kiến tạo phát triển”. Vậy QH khóa XVI sẽ thay đổi triết lý làm luật ra sao trong từng dự án luật?

+ Theo tôi, trong nhiệm kỳ này, QH phải chuyển mạnh từ tư duy “làm luật cho đủ” sang “làm luật để phát triển”. Ngay từ khâu xây dựng chương trình lập pháp, mỗi dự án luật đều phải được cân nhắc rất kỹ về sự cần thiết. Không phải cứ có vấn đề là ban hành luật mà phải tính đến chi phí tuân thủ, tác động tới môi trường đầu tư, kinh doanh. Tránh gia tăng số lượng văn bản nhưng lại vô tình tạo thêm rào cản cho phát triển.

Quy trình lập pháp cũng phải thực sự khoa học, dân chủ và minh bạch hơn. Một đạo luật tốt không chỉ đúng về mặt quản lý nhà nước mà còn phải đi được vào cuộc sống. Vì vậy, việc đánh giá tác động chính sách sẽ phải thực chất, trả lời được những câu hỏi rất cụ thể như quy định này có khơi thông nguồn lực hay không, có tạo thuận lợi cho doanh nghiệp và người dân hay không, có làm giảm chi phí tuân thủ hay không.

Đối với những vấn đề mới như kinh tế số, kinh tế xanh hay các mô hình kinh doanh mới, cần một cách tiếp cận linh hoạt và cởi mở hơn. QH sẽ chú trọng các cơ chế thí điểm có kiểm soát, các khung pháp lý thử nghiệm, vừa quản lý được rủi ro, vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo…

Một phiên họp thẩm tra Luật của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội. Ảnh: QH

Nâng cao vai trò thẩm tra của các ủy ban

. Để kiên quyết xóa bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, giải phóng các nguồn lực xã hội, công tác thẩm tra các dự án luật tại nghị trường QH khóa mới cần những thay đổi đột phá nào?

+ Đây là câu hỏi chạm đúng vào một trong những điểm nghẽn lâu năm của hệ thống pháp luật nước ta. Tư duy “không quản được thì cấm” thực chất là biểu hiện của tâm lý phòng thủ trong hoạch đính chính sách, cơ quan soạn thảo lo ngại rủi ro cho mình hơn là lo ngại bỏ lỡ cơ hội phát triển kinh tế - xã hội của đất nước. Hệ quả là nhiều nguồn lực xã hội bị kìm hãm không phải vì nguy hiểm cho xã hội, mà vì chưa có tiền lệ quản lý.

Để xóa bỏ tư duy này, cách tiếp cận thẩm tra sẽ phải thay đổi về bản chất, không chỉ dừng ở việc xem xét tính hợp hiến, hợp pháp hay tính thống nhất của dự thảo luật, mà phải đi sâu đánh giá triết lý điều chỉnh của từng chính sách.

Lâu nay, trọng tâm thẩm tra thường xoay quanh tính khả thi trong quản lý nhà nước. Nay tư duy này cần thay đổi bằng những câu hỏi gai góc hơn: Quy định này có đang cấm hoặc hạn chế những gì đáng ra nên được phép không? Chi phí của sự cấm đoán này là bao nhiêu?...

Song song đó, để nâng cao thực chất vai trò phản biện độc lập trong quy trình thẩm tra, các ủy ban của QH cũng chủ động tổ chức lấy ý kiến trực tiếp từ doanh nghiệp, hiệp hội ngành nghề, người dân chịu tác động. Những tiếng nói từ thực tiễn này sẽ là một kênh phản biện rất quan trọng để phát hiện và loại bỏ các quy định mang tính cấm đoán không phù hợp, tạo rào cản không cần thiết.

Mặt khác, phải nâng cao hơn nữa yêu cầu về đánh giá tác động chính sách trong quá trình thẩm tra; gắn công tác thẩm tra với trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát sau ban hành. Khi mỗi quy định đều được theo dõi, đánh giá lại trong thực tiễn, các cơ quan tham gia xây dựng luật sẽ thận trọng hơn, hạn chế tối đa việc lựa chọn giải pháp an toàn là cấm đoán.

Các đại biểu tham dự Kỳ họp thứ Nhất Quốc hội khóa XVI. Ảnh: QH

. Một điểm nghẽn khác là tình trạng “luật chờ nghị định”, làm chậm trễ việc đưa chủ trương vào cuộc sống. Quốc hội sẽ có những cải tiến đột phá nào trong quy trình làm luật để khắc phục triệt để tình trạng này, thưa ông?

+ Để khắc phục tình trạng “luật chờ nghị định” đang tồn tại, theo tôi ngay từ khâu xây dựng luật cần xác định rõ vấn đề gì thuộc phạm vi luật định, vấn đề gì thuộc phạm vi Chính phủ, các bộ quy định… Ví dụ, những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền, nghĩa vụ của người dân, điều kiện kinh doanh hay cơ chế vận hành thị trường phải được quy định ngay trong luật, thay vì “đẩy xuống” văn bản dưới luật.

Những nội dung giao cho Chính phủ quy định chi tiết phải là những vấn đề thực sự mang tính kỹ thuật, thường xuyên biến động, cần linh hoạt điều chỉnh. Vấn đề này, tại phiên khai mạc kỳ họp thứ nhất thứ nhất Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh phải “kiên quyết khắc phục tình trạng “luật bó”, chồng lấn, đẩy trách nhiệm cho văn bản dưới luật; phải làm sao để luật ban hành ra là đi được vào cuộc sống, người dân dễ hiểu, doanh nghiệp dễ thực hiện, cơ quan nhà nước dễ áp dụng”.

Đồng thời, phải gắn chặt quy trình xây dựng luật với quy trình chuẩn bị văn bản hướng dẫn thi hành. Khi trình dự án luật, cơ quan soạn thảo đồng thời phải chuẩn bị dự thảo nghị định, thậm chí là các văn bản liên quan để QH và các cơ quan thẩm tra có thể đánh giá tính đồng bộ, khả thi ngay từ đầu. Đây là cách nhiều nước đã làm để tránh độ trễ chính sách…

Cạnh đó, cần tăng cường hoạt động giám sát văn bản quy phạm pháp luật, siết chặt yêu cầu về tiến độ ban hành văn bản quy định chi tiết, gắn với trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan. Trường hợp chậm ban hành hoặc ban hành không bảo đảm chất lượng thì phải có cơ chế giải trình, thậm chí xem xét trách nhiệm.

Xây dựng các vùng thử nghiệm pháp lý có kiểm soát

. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh “Luật không chỉ mở đường mà còn phải sửa đường”. Ông nhìn nhận như thế nào về vấn đề này?

+ Để pháp luật Việt Nam thực sự đi trước mở đường trong kỷ nguyên hướng tới hai mục tiêu 100 năm, trước hết, khi xây dựng pháp luật, chúng ta phải đặt câu hỏi những vấn đề đó trong 10-20 năm nữa sẽ vận động theo hướng nào và khung pháp lý nào sẽ phù hợp để giúp chúng ta đi trước thay vì phải đuổi theo.

Qua đó, sẽ định hình triết lý lập pháp phù hợp, xây dựng nên cơ sở để điều chỉnh theo từng khoảng thời gian cụ thể, giúp cho hệ thống pháp luật có tầm nhìn dài hạn, có tính ổn định và khả năng dự báo cao. Điều này đòi hỏi QH phải kết nối chặt chẽ hơn với cộng đồng nghiên cứu, dự báo chiến lược và các tổ chức tư vấn chính sách độc lập để công tác lập pháp được nuôi dưỡng bởi tầm nhìn dài hạn.

Kế đó là tăng cường xây dựng các khung pháp lý mở cho những lĩnh vực chưa định hình như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế tuần hoàn, công nghệ sinh học. Đây là những lĩnh vực đang thay đổi quá nhanh để có thể lập pháp theo cách truyền thống.

Kinh nghiệm từ Anh, Singapore và nhiều nước khác cũng cho thấy giải pháp hiệu quả là xây dựng các vùng thử nghiệm pháp lý có kiểm soát, cho phép cái mới vận hành trong giới hạn được phép, thu thập dữ liệu thực tiễn, rồi từ đó hoàn thiện thành luật chính thức. Hiện Việt Nam đã bắt đầu làm điều này trong một số lĩnh vực nhưng cần nhân rộng mô hình này với cơ chế tổng kết và chuyển hóa thành luật nhanh hơn.

Ngoài ra, pháp luật phải kiến tạo lợi thế cạnh tranh có chủ đích. Trong cuộc đua thu hút đầu tư công nghệ cao toàn cầu, hệ thống pháp luật chính là yếu tố có tính cạnh tranh cao mà một quốc gia chào hàng với thế giới. Môi trường pháp lý thông thoáng, minh bạch, dự đoán được và thực thi nghiêm chỉnh chính là lợi thế cạnh tranh.

Chúng ta cần xây dựng một số lĩnh vực pháp luật đạt chuẩn quốc tế cao nhất, chẳng hạn trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ, giải quyết tranh chấp thương mại, bảo vệ nhà đầu tư… để Việt Nam trở thành điểm đến mà các tập đoàn công nghệ và nhà đầu tư chiến lược lựa chọn không phải vì chi phí rẻ.

Một vấn đề nữa là Việt Nam cần quan tâm đầu tư, xây dựng một nền lập pháp hiện đại, chuyên nghiệp, có tính kế thừa và tích lũy…

. Xin cảm ơn ông.

*****

LÊ THOA thực hiện