Quản lý quyền giống cây trồng: Vì sao đề xuất giao về Bộ Khoa học và Công nghệ?

Hiện nay hoạt động bảo hộ giống cây trồng chưa gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Ảnh: Thanh Do.

Trải qua nhiều thập kỷ phát triển, hệ thống bảo hộ giống cây trồng tại Việt Nam đã đạt được những bước tiến quan trọng, đóng góp tích cực vào sự phát triển của ngành nông nghiệp và quá trình hội nhập kinh tế quốc tế.

Tuy nhiên, trước yêu cầu chuẩn hóa thể chế theo các cam kết quốc tế thế hệ mới, mô hình quản lý Nhà nước về lĩnh vực này đang đứng trước đòi hỏi cấp thiết phải được rà soát và kiện toàn.

Nền tảng pháp lý quốc tế của nhiệm vụ này xuất phát từ Khoản 1, Điều 30 Công ước Quốc tế về Bảo hộ Giống cây trồng mới (UPOV). Quy định này đặt ra nghĩa vụ bắt buộc đối với các quốc gia thành viên trong việc duy trì một cơ quan chuyên trách đảm nhận chức năng cấp quyền đối với giống cây trồng.

Nhằm cụ thể hóa khung pháp lý trên, Văn bản hướng dẫn thực thi Công ước UPOV/INF/15/4 được Hội đồng UPOV thông qua ngày 25/10/2024 quy định: “Các thành viên của UPOV phải duy trì một cơ quan được giao nhiệm vụ cấp quyền đối với giống cây trồng (PBR), cơ quan này có thể được gọi là “Cơ quan Bảo hộ giống cây trồng (PBR Office)” và “Cơ quan Bảo hộ giống cây trồng (PBR Office) thường được thành lập trực thuộc Bộ phụ trách về nông nghiệp hoặc Bộ phụ trách sở hữu trí tuệ”.

Việc ban hành văn bản hướng dẫn INF/15/4 không chỉ đơn thuần là sự bổ sung về mặt kỹ thuật, mà còn tạo ra một bộ tiêu chí tham chiếu quan trọng để các quốc gia thành viên, trong đó có Việt Nam, đánh giá lại tính tương thích của bộ máy quản lý hiện hành.

Trong bối cảnh quyền đối với giống cây trồng là một bộ phận hợp thành không thể tách rời của sở hữu trí tuệ, sự phân tán hoặc thiếu thống nhất trong mô hình tổ chức có thể dẫn đến rủi ro chồng chéo chức năng, giảm hiệu lực thi hành và gia tăng chi phí tuân thủ cho các chủ thể đăng ký.

Do đó, việc nghiên cứu, tái cấu trúc Cơ quan Bảo hộ giống cây trồng theo đúng định hướng của UPOV là yêu cầu khách quan nhằm bảo đảm tính đồng bộ, chuyên nghiệp và tối ưu hóa hiệu quả vận hành của toàn bộ hệ thống sở hữu trí tuệ quốc gia.

BẢO ĐẢM TÍNH THỐNG NHẤT TRONG HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH

Theo quy định hiện nay, Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm trước Chính phủ chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành thực hiện quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ và trực tiếp quản lý nhà nước về quyền sở hữu công nghiệp.

Còn Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện quản lý Nhà nước về quyền đối với giống cây trồng. Việc phân công này về cơ bản phù hợp với điều kiện lịch sử tại thời điểm ban hành Luật Sở hữu trí tuệ.

Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển mới, mô hình quản lý này chưa phát huy được tiềm năng của việc bảo hộ giống cây trồng đối việc phát triển ngành nông nghiệp cũng như yêu cầu phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Hoạt động bảo hộ giống cây trồng chưa gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa tài sản trí tuệ.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, mặc dù có những đặc thù riêng, quyền đối với giống cây trồng là một quyền sở hữu trí tuệ có tính chất gần với quyền sở hữu công nghiệp.

Đặc biệt là sáng chế trong lĩnh vực công nghệ sinh học và nông nghiệp công nghệ cao.

Ví dụ như cơ chế xác lập quyền thông qua đăng ký, thẩm định, cấp văn bằng bảo hộ, chuyển giao quyền và bảo vệ quyền; các tiêu chí đánh giá điều kiện bảo hộ giống cây trồng như tính mới, tính khác biệt, tính đồng nhất và tính ổn định cũng mang bản chất tương tự như các tiêu chí đánh giá mang tính kỹ thuật đối với sáng chế như tính mới, trình độ sáng tạo, khả năng áp dụng công nghiệp.

Vì vậy, theo Bộ Khoa học và Công nghệ, việc “tích hợp” hoạt động quản lý quyền đối với giống cây trồng vào hệ thống quản lý sở hữu công nghiệp là phù hợp và cần thiết để bảo đảm tính thống nhất trong hoạch định và thực thi chính sách phát triển tài sản trí tuệ.

Tại nhiều quốc gia trên thế giới, việc tổ chức cơ quan bảo hộ giống cây trồng theo hướng gắn với hệ thống quản lý sở hữu trí tuệ hoặc cơ quan quản lý đổi mới sáng tạo.

Hướng dẫn thực thi Công ước UPOV cũng xác định cơ quan bảo hộ giống cây trồng có thể được tổ chức thuộc Bộ phụ trách nông nghiệp hoặc Bộ phụ trách sở hữu trí tuệ. Điều này cho thấy việc pháp luật quốc tế không bắt buộc chức năng quản lý quyền đối với giống cây trồng phải thuộc cơ quan quản lý nông nghiệp.

KIỆN TOÀN MÔ HÌNH BẢO HỘ GIỐNG CÂY TRỒNG

Dự thảo tờ trình nêu rõ, việc chuyển giao chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng sang Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tạo điều kiện tận dụng hiệu quả hạ tầng kỹ thuật, cơ sở dữ liệu, nguồn nhân lực và kinh nghiệm quản lý sẵn có.

Đồng thời, bảo đảm thống nhất trong quản lý hoạt động xác lập quyền sở hữu trí tuệ, thúc đẩy chuyển đổi số, đơn giản hóa thủ tục hành chính và giảm đầu mối quản lý.

Hai bộ - Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường có đã trao đổi kỹ thuật.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã trình dự thảo quy định về phân quyền quản lý nhà nước đối với lĩnh vực bảo hộ giống cây trồng cho Bộ Khoa học và Công nghệ trong dự thảo Nghị quyết về cắt giảm, phân quyền, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh thuộc phạm vi quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Do đó, việc chuyển giao nhiệm vụ quản lý Nhà nước và thẩm quyền giải quyết các thủ tục hành chính về bảo hộ giống cây trồng sẽ được thực hiện đồng bộ trong quá trình sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản quy phạm pháp luật có liên quan nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Như vậy, dự thảo bổ sung một số khoản của Điều 11 theo hướng: Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm trước Chính phủ chủ trì, phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thực hiện quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ và thực hiện quản lý nhà nước về quyền sở hữu công nghiệp, quyền đối với giống cây trồng.

TẠO THUẬN LỢI ĐỂ ĐĂNG KÝ, XÁC LẬP QUYỀN SỞ HỮU TRÍ TUỆ

Điểm mới của dự thảo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi là đẩy mạnh đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi cho việc đăng ký, xác lập quyền sở hữu trí tuệ.

Theo đó, dự thảo bổ sung quy định về sửa đổi văn bằng bảo hộ bao gồm cả sửa đổi do chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp; bãi bỏ các quy định về đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp

Đồng thời bãi bỏ quy định về điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ đối với tổ chức và cá nhân.

Cơ quan soạn thảo đề xuất không quy định về tiêu chuẩn nghề đối với giám định viên. Hoạt động này được quản lý thông qua quy định về nghĩa vụ thông báo thông tin của tổ chức, cá nhân hoạt động giám định để cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền công bố.

Tổ chức, cá nhân tự chịu trách nhiệm về thông tin và hoạt động giám định mà mình thông báo hoặc thực hiện.

Ngoài ra, trong lĩnh vực về quyền đối với giống cây trồng, dự thảo cũng sửa đổi, bổ sung các quy định về xác lập quyền đối với giống cây trồng, đình chỉ hiệu lực Bằng bảo hộ giống cây trồng.

Cụ thể, dự thảo chỉ quy định khung nguyên tắc, lược bỏ các quy định chi tiết về thành phần hồ sơ, trình tự, thủ tục xử lý (thẩm định hình thức, thẩm định nội dung, khảo nghiệm kỹ thuật, phục hồi hiệu lực Bằng bảo hộ giống cây trồng…) và giao Chính phủ quy định. Điều này nhằm bảo đảm tính ổn định của pháp luật.

CẮT GIẢM NHIỀU THỜI GIAN, THỦ TỤC HÀNH CHÍNH

Theo dự thảo luật, với việc bãi bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp, dự kiến có 17 thủ tục hành chính bãi bỏ; 5 điều kiện kinh doanh sẽ được cắt giảm. Qua đó, dự kiến giảm chi phí tuân thủ và 308 ngày làm việc trong tổng thời gian giải quyết thủ tục hành chính liên quan.

Tương tự, việc sửa đổi, bổ sung các quy định về xác lập quyền đối với giống cây trồng, đình chỉ hiệu lực Bằng bảo hộ sẽ giúp cắt giảm thời hạn công bố đơn đăng ký bảo hộ giống cây trồng và các quyết định liên quan đến Bằng bảo hộ giống cây trồng xuống còn 30 ngày (quy định hiện nay là 60 – 90 ngày).

Theo Bộ Tư pháp, cơ quan chủ trì soạn thảo cần bổ sung giải trình về cơ sở xác định thời hạn công bố 30 ngày và đánh giá tác động của việc rút ngắn thời hạn công bố.

Về vấn đề này, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết việc quy định thời hạn 30 ngày vừa bảo đảm công khai, minh bạch và quyền tiếp cận thông tin của bên thứ ba; vừa góp phần bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người đăng ký.

Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát, bảo đảm các điều kiện kỹ thuật và phương thức công bố phù hợp để thực hiện quy định này.

Như Nguyệt