Phường Hồng Quang: Khơi dậy tiềm năng nghề truyền thống

Một góc phường Hồng Quang hiện nay.

Giữ nghề trong nhịp sống mới

Những ngày hè oi bức, không khí lao động tại các khu dân cư trên địa bàn phường Hồng Quang vẫn tất bật, khẩn trương. Tại Tổ dân phố Nam Quang (thôn Báo Đáp xưa) có hơn 400 hộ tham gia sản xuất, kinh doanh hoa lụa với nhiều quy mô khác nhau. Quy trình sản xuất được tổ chức theo hướng chuyên môn hóa, mỗi hộ đảm nhận một công đoạn riêng như: làm cành, đúc lá, dập cánh, phủ nhụy, ghép hoa.

Nghề làm hoa lụa tại Tổ dân phố Nam Quang, phường Hồng Quang.

Tại cơ sở sản xuất hoa lụa của anh Nguyễn Hữu Nghĩa, nhịp làm việc diễn ra liên tục ở từng công đoạn. Trên bàn pha màu, anh Nghĩa tỉ mỉ xử lý từng cánh hoa bằng kỹ thuật nhuộm truyền thống của làng nghề. Những lớp màu được pha loang khéo léo tạo nên độ chuyển sắc tự nhiên, giúp cánh hoa có độ bóng và bền màu đặc trưng.

Anh Nguyễn Hữu Nghĩa cho biết: “Nghề làm hoa ở Báo Đáp từ lâu đã trở thành sinh kế của nhiều gia đình, từ người già đến trẻ nhỏ đều có thể tham gia ở những công đoạn phù hợp. Trước yêu cầu của thị trường, các cơ sở sản xuất liên tục nghiên cứu, bổ sung nhiều mẫu mã mới như: phong lan, cẩm tú cầu, cúc họa mi hay phi yến. Hiện các sản phẩm có giá bán sỉ từ 13.000 đến 45.000 đồng mỗi cành, mang lại thu nhập bình quân từ 100 đến 120 triệu đồng/hộ/năm; lao động làm công nhật có thu nhập khoảng 200.000-250.000 đồng mỗi ngày”.

Bên cạnh nghề hoa lụa, người dân Nam Quang vẫn gìn giữ nghề làm đèn ông sao, trống bỏi và nhiều loại đồ chơi dân gian truyền thống. Để đáp ứng nhu cầu thị trường, nhiều hộ sản xuất mạnh dạn đưa máy móc vào các công đoạn thô nhằm giảm sức lao động nhưng vẫn giữ nguyên các khâu quyết định chất lượng sản phẩm. Nghệ nhân Nguyễn Đức Hưởng là người tiên phong trong cải tiến quy trình làm trống bỏi. Thay vì dùng tre nứa vót tay, ông tận dụng khuôn ép nhựa của nghề hoa lụa để đúc cán trống. Sáng kiến này giúp gia đình ông sản xuất hàng chục nghìn chiếc trống bỏi mỗi vụ.

Gia đình Nghệ nhân Nguyễn Đức Hưởng chuyên sản xuất trống bỏi.

Nghệ nhân Nguyễn Đức Hưởng, Tổ dân phố Nam Quang chia sẻ: “Việc cải tiến quy trình sản xuất là yêu cầu cần thiết để nâng cao năng suất và giảm sức lao động. Tuy nhiên, những thay đổi chỉ tập trung vào các công đoạn hỗ trợ, còn kỹ thuật chế tác và giá trị truyền thống của sản phẩm vẫn được gìn giữ. Mục tiêu của người làm nghề nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường, duy trì những sản phẩm gắn với ký ức văn hóa của nhiều thế hệ, góp phần bảo tồn các giá trị dân gian trong đời sống hiện đại.”

Tổ dân phố Bàn Thạch (thôn Bàn Thạch trước đây) nổi tiếng với nghệ thuật múa rối nước. Cùng với hoạt động biểu diễn, nghề chế tác con rối vẫn được các nghệ nhân gìn giữ và truyền dạy đến ngày nay. Mỗi con rối được đẽo từ gỗ sung, phủ sơn ta để bảo đảm độ bền và khả năng hoạt động dưới nước. Ông Phan Văn Triển với trên 30 năm tuổi nghề cho biết: “Quá trình chế tác con rối đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ thuật điêu khắc, hiểu biết về kết cấu cơ học và kinh nghiệm thực tiễn. Đối với các mẫu rối có cấu tạo phức tạp, từng chi tiết đều phải được tính toán chính xác để bảo đảm khả năng vận hành ổn định”.

Nghề chế tác con rối ở tổ dân phố Bàn Thạch, phường Hồng Quang.

Mỗi sản phẩm sau khi hoàn thiện đều phải bảo đảm cả giá trị tạo hình và khả năng vận hành trên mặt nước. Vì vậy, từ khâu tạo dáng, cân đối trọng lượng đến lắp đặt cơ cấu điều khiển đều được các nghệ nhân tính toán cẩn trọng. Tùy đặc điểm từng tích trò, rối được thiết kế phù hợp với hệ thống máy sào hoặc máy dây, tạo chuyển động linh hoạt, uyển chuyển.

Trong quá trình phát triển, các nghệ nhân Bàn Thạch đã sáng tạo nhiều mẫu con rối mang hình tượng chú Tễu, cô tiên, người nông dân, mục đồng, tứ linh cùng nhiều nhân vật gắn với đời sống văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ. Mỗi sản phẩm là kết quả của sự kết hợp giữa kỹ thuật điêu khắc gỗ, sơn ta truyền thống và kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm làm nghề.

Để thích ứng với nhu cầu mới, các nghệ nhân tiếp tục cải tiến một số chi tiết kết cấu, nâng cao độ bền và hiệu quả biểu diễn của con rối. Nhiều nghệ nhân còn xây dựng mô hình thủy đình thu nhỏ phục vụ khách tham quan, trải nghiệm quy trình chế tác và tìm hiểu nghệ thuật múa rối nước. Qua đó, nghề truyền thống có thêm cơ hội gắn với du lịch trải nghiệm, mở rộng đầu ra cho sản phẩm và tạo thêm sinh kế cho người dân địa phương.

Mở rộng dư địa phát triển

Sau sáp nhập và vận hành chính quyền địa phương 2 cấp, phường Hồng Quang có diện tích 27,53 km2, với 35.784 nhân khẩu. Quy mô mới tạo điều kiện để địa phương quy hoạch đồng bộ hạ tầng, phát triển các làng nghề gắn với dịch vụ, thương mại và du lịch.

Đồng chí Lê Văn Hùng, Phó Chủ tịch UBND phường Hồng Quang cho biết: “Việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp không làm thay đổi định hướng bảo tồn và phát huy giá trị các làng nghề truyền thống. Địa phương sẽ tiếp tục tạo điều kiện thuận lợi để các làng nghề phát triển, khuyến khích đổi mới mẫu mã, ứng dụng công nghệ và mở rộng thị trường tiêu thụ, góp phần nâng cao giá trị kinh tế gắn với gìn giữ bản sắc văn hóa địa phương”.

Đồng chí Lê Văn Hùng, Phó Chủ tịch UBND phường Hồng Quang.

Để hiện thực hóa Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ phường Hồng Quang lần thứ I (nhiệm kỳ 2025-2030), địa phương tập trung hoàn thiện quy hoạch không gian phát triển, xúc tiến xây dựng 2 cụm công nghiệp và 5 khu dân cư tập trung. Theo định hướng phát triển đô thị, địa phương ưu tiên hoàn thiện hệ thống hạ tầng kỹ thuật, chỉnh trang cảnh quan và nâng cao chất lượng không gian đô thị.

Cùng với đó, địa phương tập trung quản lý, khai thác hiệu quả hệ thống hạ tầng sau sáp nhập; rà soát, sửa chữa các điểm mất an toàn giao thông, cải tạo một số tuyến đường và đề xuất đầu tư các công trình phòng, chống thiên tai, bảo đảm an toàn hệ thống đê điều. Hạ tầng từng bước được hoàn thiện, đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi để các cơ sở làng nghề mở rộng sản xuất, vận chuyển nguyên liệu, lưu thông hàng hóa và kết nối thị trường.

Việc quy hoạch đồng bộ các khu sản xuất và khu dân cư góp phần giải quyết những bất cập tồn tại nhiều năm tại các làng nghề, nhất là yêu cầu về mặt bằng, môi trường và phòng cháy, chữa cháy. Đây là điều kiện quan trọng để các cơ sở sản xuất mạnh dạn đầu tư máy móc, mở rộng quy mô nhưng vẫn bảo đảm hài hòa giữa phát triển kinh tế và chất lượng môi trường sống của người dân.

Xác định chuyển đổi số là động lực giúp các làng nghề nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh kinh tế số. Hiện nay, phường Hồng Quang duy trì hoạt động của các Tổ công nghệ số cộng đồng, hướng dẫn hộ sản xuất tiếp cận kỹ năng kinh doanh trên môi trường mạng, quảng bá sản phẩm và mở rộng kênh tiêu thụ. Việc thanh toán không dùng tiền mặt, sử dụng dịch vụ công trực tuyến dần phổ biến, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và phục vụ người dân.

Di tích quốc gia đặc biệt đền Xám, phường Hồng Quang.

Bên cạnh đó, phường Hồng Quang từng bước khai thác các giá trị văn hóa nhằm tạo thêm động lực cho phát triển kinh tế địa phương. UBND phường đã phối hợp với Viện Quy hoạch tu bổ di tích Trung ương lập quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt đền Xám trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Theo định hướng phát triển, các điểm đến văn hóa sẽ được kết nối với làng nghề truyền thống, hình thành chuỗi trải nghiệm khép kín, trong đó, du khách vừa tham quan di tích vừa tìm hiểu quy trình làm hoa lụa, chế tác con rối hay sản xuất đồ chơi dân gian. Đây là hướng đi giúp gia tăng giá trị dịch vụ, kéo dài thời gian lưu trú của du khách và mở rộng đầu ra cho các sản phẩm thủ công.

Tham gia một chương trình trải nghiệm làng nghề, chị Nguyễn Thị Lan Anh, du khách đến từ Hà Nội, chia sẻ: “Việc được trực tiếp tham quan xưởng chế tác, tìm hiểu kỹ thuật điều khiển con rối và trải nghiệm biểu diễn giúp tôi hiểu rõ hơn giá trị của nghệ thuật múa rối nước cũng như công sức của các nghệ nhân trong việc gìn giữ nghề truyền thống. Những hoạt động này giúp điểm đến hấp dẫn hơn, đồng thời tạo cơ hội để du khách tiếp cận văn hóa bản địa một cách chân thực.”

Học sinh trải nghiệm làm đèn ông sao tại phường Hồng Quang.

Các làng nghề còn trở thành địa điểm học tập trải nghiệm của nhiều trường học trong tỉnh. Tại đây, học sinh được trực tiếp tham gia một số công đoạn chế tác con rối và tìm hiểu lịch sử hình thành của làng nghề múa rối nước. Những hoạt động ngoại khóa này góp phần bồi đắp tình yêu đối với văn hóa truyền thống, đồng thời quảng bá hình ảnh địa phương và mở rộng đầu ra cho các sản phẩm thủ công.

Trong không gian phát triển mới sau khi sáp nhập và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, các làng nghề truyền thống ở phường Hồng Quang đang từng bước chuyển mình, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và đổi mới. Từ những giá trị văn hóa được bồi đắp qua nhiều thế hệ, các làng nghề tiếp tục tạo sinh kế cho người dân, góp phần phát triển kinh tế địa phương và gìn giữ bản sắc của vùng đất giàu truyền thống.

Bài và ảnh: Viết Dư