Phòng, chống rửa tiền với tài sản mã hóa: Phải có đủ công cụ và năng lực phân tích

Không để quy định chỉ được tuân thủ ở văn bản

Đánh giá cao việc Ban soạn thảo đưa 15 dấu hiệu đáng ngờ liên quan đến tài sản mã hóa vào Điều 33a của dự thảo luật, đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng) cho rằng đây là bước tiến quan trọng trong việc cụ thể hóa Khuyến nghị 15 của FATF, tạo cơ sở pháp lý cho việc nhận diện, đánh giá và kiểm soát rủi ro rửa tiền liên quan đến tài sản mã hóa.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh (đoàn Lâm Đồng). Ảnh: Quochoi.vn

Từ góc độ công nghệ, đại biểu đề nghị trước hết phải thiết kế các dấu hiệu đáng ngờ theo nhóm. Hiện nay, 15 dấu hiệu chưa được cấu trúc theo các nhóm có cùng tính chất mà đang được liệt kê khá dàn trải.

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh đồng thời cho rằng không nên coi 15 dấu hiệu này là một danh sách đóng. Hệ sinh thái Web3 và DeFi đang phát triển rất nhanh, cùng với đó là các mô hình giao dịch mới, giao thức mới và phương thức mới để che giấu hoặc phân tán dòng tiền. AI cũng đang được sử dụng ngày càng nhiều để tự động hóa hoạt động giao dịch và có thể làm thay đổi đáng kể mô hình rủi ro.

Vì vậy, bên cạnh các dấu hiệu được quy định cụ thể trong luật, đại biểu đề nghị có một khoản mở, giao Thống đốc Ngân hàng Nhà nước quy định bổ sung các dấu hiệu giao dịch đáng ngờ về tài sản mã hóa theo từng thời kỳ.

Bên cạnh đó, đại biểu cũng đặt vấn đề về năng lực kỹ thuật để phát hiện các dấu hiệu trên chuỗi, năng lực phân tích và điều tra tài chính số. Đại biểu cho rằng một hệ thống giám sát tốt vẫn chưa đủ nếu cơ quan tiếp nhận và xử lý báo cáo giao dịch đáng ngờ không có năng lực phân tích tương ứng.

“Đối với tài sản mã hóa, chúng ta cần chuyển từ tư duy ‘quy định phải phát hiện dấu hiệu nào’ sang tư duy đầy đủ hơn là ‘phát hiện bằng dữ liệu nào, bằng công cụ nào và ai có năng lực phân tích kết quả đó’. Nếu thiếu một trong ba yếu tố này thì quy định rất dễ dừng lại ở yêu cầu tuân thủ trên văn bản” - đại biểu Trịnh Thị Tú Anh nhấn mạnh.

Theo đại Nguyễn Khánh Vũ (đoàn Quảng Trị), dự thảo luật bổ sung cơ chế nhận diện, báo cáo giao dịch đáng ngờ về tài sản mã hóa là cần thiết. Tuy nhiên, quy định này còn hai vướng mắc.

Vướng mắc thứ nhất là năng lực thực thi quy định tại Điều 33a. Dự thảo bổ sung 15 dấu hiệu đáng ngờ phù hợp với Khuyến nghị 15 của FATF (Lực lượng đặc nhiệm tài chính quốc tế), nhưng để nhận diện được, tổ chức tín dụng cần có hạ tầng phân tích chuỗi khối, công cụ truy vết dòng tiền qua nhiều ví, nhiều sàn giao dịch, trong khi phần lớn ngân hàng thương mại chưa có.

Đại biểu cho rằng, nếu quy định nghĩa vụ mà không kèm theo lộ trình phát triển hạ tầng thì tổ chức tín dụng khó tuân thủ, cơ quan quản lý cũng khó có căn cứ xử lý vi phạm.

Vướng mắc thứ hai liên quan đến động lực thực thi nghĩa vụ báo cáo khi có cơ sở hợp lý để nghi ngờ. Dự thảo đã đề xuất bổ sung quy định bảo vệ người báo cáo, người cung cấp thông tin và người tố giác hành vi rửa tiền, nhưng chưa nêu rõ cơ chế này có bao gồm miễn trừ trách nhiệm dân sự, hình sự cho tổ chức tín dụng khi báo cáo trung thực hay không.

Từ hai vướng mắc trên, đại biểu đề nghị giao Chính phủ ban hành tiêu chí kỹ thuật hướng dẫn từng dấu hiệu đáng ngờ, quy định ngưỡng giao dịch bắt buộc xác minh theo thông lệ quốc tế, kèm theo lộ trình đầu tư hạ tầng và đào tạo cán bộ có hiệu lực đồng thời với luật.

Cân đối yêu cầu phòng, chống rửa tiền với bảo vệ thông tin cá nhân

Đại biểu Nguyễn Hải Nam (đoàn thành phố Huế).

Đồng tình cao với việc bổ sung quy định vào Luật, đại biểu Nguyễn Hải Nam (đoàn thành phố Huế) cho rằng quy định này là cần thiết để đáp ứng các chuẩn mực quốc tế, nhằm thu hút dòng vốn đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, đại biểu lưu ý, việc thực hiện Luật Phòng, chống rửa tiền đòi hỏi xử lý khối lượng dữ liệu rất lớn hằng ngày, từ đó làm phát sinh chi phí tuân thủ cho các ngân hàng thương mại. Do đó, cần bảo đảm sự hài hòa với chi phí tuân thủ, đồng thời áp dụng công nghệ, khoa học kỹ thuật, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số để phát hiện chính xác những giao dịch đáng ngờ.

Theo đại biểu, cần tránh tình trạng lượng dữ liệu báo cáo rất lớn nhưng vẫn để lọt những giao dịch đáng ngờ được che đậy tinh vi.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Hải Nam đề nghị cân đối yêu cầu phòng, chống rửa tiền với việc bảo vệ thông tin cá nhân. Khi thu thập và xử lý một lượng dữ liệu khổng lồ, cần bảo đảm an toàn mạng, an toàn thông tin và bảo vệ bí mật thông tin của khách hàng.

Đại biểu dẫn kinh nghiệm của hệ thống ngân hàng Thụy Sĩ và cho rằng, bên cạnh việc đáp ứng các chuẩn mực, hệ thống này vẫn bảo đảm an toàn, bí mật cho khách hàng và bảo vệ tốt thông tin cá nhân. Đây là vấn đề cần được quan tâm trong quá trình hoàn thiện và tổ chức thực hiện luật.

Hoàn toàn nhất trí việc bổ sung quy định về dịch vụ tài sản mã hóa, đại biểu Nguyễn Minh Đức (đoàn TP.HCM) cũng đề nghị đồng bộ hóa khung pháp lý đối với dịch vụ tài sản mã hóa, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật và phân định rõ trách nhiệm quản lý nhà nước.

Theo đó, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chủ trì, phối hợp thực hiện đánh giá rủi ro quốc gia về rửa tiền, làm đầu mối tiếp nhận, quản lý cơ sở dữ liệu về báo cáo giao dịch đáng ngờ từ các nhà cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa.

Bộ Tài chính chịu trách nhiệm chủ trì quản lý nhà nước đối với thị trường tài sản mã hóa và hoạt động của các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa, trực tiếp thanh tra, giám sát việc tuân thủ quy định phòng, chống rửa tiền.

Bộ Công an thẩm định an ninh hệ thống thông tin của doanh nghiệp cung cấp dịch vụ; chủ trì xử lý hành vi lợi dụng tài sản mã hóa để rửa tiền, tài trợ khủng bố; có thẩm quyền áp dụng các biện pháp ngăn chặn, điều tra, phong tỏa, tịch thu tài sản.

Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp quản lý hạ tầng công nghệ, không gian mạng, các giải pháp kỹ thuật liên quan đến chuỗi khối và hỗ trợ truy vết các giao dịch ẩn danh.

Theo đại biểu, việc hoàn thiện đồng bộ khung pháp lý phòng, chống rửa tiền đối với tài sản mã hóa cùng với cơ chế phân công nhiệm vụ rạch ròi giữa các bộ, ngành sẽ tạo nên “một bức tường phòng thủ vững chắc”, giúp Việt Nam phát triển kinh tế số an toàn, minh bạch và thực thi nghiêm túc các chuẩn mực quốc tế.

Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn trình bày tại Quốc hội.

Khó định lượng cụ thể các dấu hiệu đáng ngờ

Giải trình về các quy định đối với giao dịch đáng ngờ, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Phạm Đức Ấn cho biết đây là vấn đề được nhiều đại biểu quan tâm và đề nghị gom lại theo các nhóm.

Theo Thống đốc, Ngân hàng Nhà nước cơ bản dựa theo các nhóm vấn đề mà Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính quốc tế đưa ra. Cách thiết kế này giúp các tổ chức quốc tế thuận lợi khi xem xét quy định của Việt Nam có phù hợp hay không.

“Cách thức làm như vậy vừa để quy định trong nước, đồng thời để các tổ chức liên quan đến phòng, chống khủng bố, rửa tiền quốc tế thấy Việt Nam tuân thủ những quy định do họ đưa ra” - Thống đốc giải trình.

Về nguyên tắc, Thống đốc cho rằng những giao dịch đáng ngờ chủ yếu là các vấn đề mang tính định tính, không thể định lượng cụ thể. Nếu đặt ra một ngưỡng định lượng cứng thì đối tượng có thể hạ giá trị giao dịch xuống dưới ngưỡng để né tránh. “Cứ định lượng, ví dụ 5 đồng thì người ta lại giảm xuống 4 đồng để né tránh. Vì vậy, càng quy định chi tiết, cụ thể thì sẽ rất khó”, Thống đốc Phạm Đức Ấn nói.

Thống đốc cho biết Bộ Tài chính, Bộ Công an đã tham gia nhiều ý kiến để hoàn thiện nội dung này. Trên cơ sở ý kiến của các đại biểu tại hội trường và tại phiên thảo luận tổ, Ngân hàng Nhà nước sẽ tiếp thu, tiếp tục hoàn thiện dự thảo luật.

Hoàng Yến