Phim lịch sử từ 'khó bán' thành 'đắt khách'

Nhiều năm trước, phim lịch sử Việt Nam gần như đồng nghĩa với những bộ phim nhà nước đặt hàng, phát sóng vào dịp lễ hoặc ra rạp trong cảnh đìu hiu trước những bộ phim giải trí, thương mại. Vì thế, rất ít nhà đầu tư tư nhân dám “bén mảng” đến đề tài này.

Nhưng khoảng bốn năm gần đây, hàng loạt phim lịch sử đã làm nên cơn sốt phòng vé, từ “Đào, Phở và Piano”,“Địa đạo - Mặt trời trong bóng tối”, “Mưa đỏ” đến hàng loạt dự án gần đây như: “Hộ linh tráng sĩ - Bí ẩn mộ Vua Đinh” và những dự án phim khai thác đề tài các triều đại phong kiến, lịch sử đang được các doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư. Từ một đề tài từng được xem là cực kì “khó nhằn” đang trở nên hấp dẫn về doanh thu.

Cảnh trong "Hộ linh tráng sĩ - Bí mật mộ vua Đinh"

Sự thay đổi ấy không đơn thuần được đo bằng số lượng tác phẩm ra đời, số lượng vé bán tại hệ thống rạp trên toàn quốc, quan trọng hơn, tư duy làm phim lịch sử đã khác. Nếu trước đây, nhiều bộ phim chủ yếu hướng đến nhiệm vụ tuyên truyền hoặc phục vụ các sự kiện chính trị, thì nay lịch sử được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh mới mẻ hiện đại, hướng đến khán giả đại chúng và phải cạnh tranh sòng phẳng ở phòng vé. Và không thể không kể đến tác dụng cực kì lớn của truyền thông đã có sức lan tỏa lớn đến công chúng.

Theo giới chuyên môn, sự trở lại của phim lịch sử không phải là hiện tượng ngẫu nhiên mà là kết quả của nhiều yếu tố gặp nhau, từ bối cảnh xã hội, sự thay đổi trong thị hiếu khán giả đến bước tiến của công nghệ điện ảnh và cách kể chuyện.

Hình ảnh đẹp trong phim “Mưa đỏ”

GS.TS Trần Thanh Hiệp - Chủ tịch Hội đồng Trung ương Thẩm định và Phân loại phim (Hội đồng Duyệt phim Quốc gia) cho rằng, trong bối cảnh Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới, nhu cầu tìm về bản sắc dân tộc cũng trở nên mạnh mẽ hơn.

“Việt Nam đang phát triển rất mạnh mẽ. Càng mở rộng giao lưu văn hóa với thế giới thì người Việt Nam càng cảm thấy chỗ dựa của mình chính là văn hóa dân tộc. Chúng ta có thể học được nhiều điều từ thế giới, nhưng cái riêng, cái độc đáo, niềm tự hào của mình chính là nền văn hóa và lịch sử dân tộc chúng ta có hàng nghìn năm. Khi bước ra thế giới, điều làm nên bản sắc của một dân tộc không phải những thành tựu vật chất vốn có thể giống nhau giữa các quốc gia, mà chính là lịch sử và văn hóa. Vì vậy, việc các nhà làm phim quay trở lại với đề tài lịch sử cũng là một xu thế tất yếu của quá trình phát triển”, GS-TS Trần Thanh Hiệp phân tích.

Theo ông Hiệp, lịch sử luôn trở thành điểm tựa tinh thần trong những giai đoạn đất nước đứng trước những cơ hội và thách thức mới; người ta thường tìm về lịch sử như một điểm tựa để biết mình sẽ đứng như thế nào, trụ vững ra sao và vượt qua khó khăn bằng cách nào. Thành công của những bộ phim như “Đào, Phở và Piano”,“Mưa đỏ” phản ánh nhu cầu ấy của công chúng, đặc biệt là khán giả trẻ. Người trẻ tự hào về thế hệ cha ông mình. Phim hay là phim không chỉ kể lại lịch sử mà còn khơi nguồn cảm xúc, trở thành sự kết nối giữa hiện tại với quá khứ. Lòng yêu nước không phải là một khái niệm trừu tượng. Đối với khán giả trẻ, lòng yêu nước cần được nuôi dưỡng bền bỉ từ nhận thức đến hành động cụ thể. Những bộ phim lịch sử nếu làm đúng cách, được kể bằng ngôn ngữ đương đại, có thể khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Năm 2023, phim “Đào, Phở và Piano” của đạo diễn Phi Tiến Sơn, lấy bối cảnh Hà Nội mùa đông năm 1946 đã tạo ra cơn sốt phòng vé nhờ hiệu ứng truyền thông tích cực như một minh chứng rằng phim lịch sử khi được làm công phu, tâm huyết, hoàn toàn có thể chạm đến khán giả.

Tuy nhiên, đề tài lịch sử luôn là một thử thách rất lớn đối với điện ảnh. Để làm phim lịch sử đòi hỏi đầu tư rất công phu, đầu tư lớn về kinh phí, nguồn nhân lực, từ biên kịch, đạo diễn, quay phim, diễn viên… đồng thời cũng cần cả một hệ sinh thái điện ảnh phục vụ cho điện ảnh. Không có sự đầu tư bài bản thì không thể có những cảnh quay hoành tráng, có sức thuyết phục khán giả.

Đặc biệt, điều quyết định vẫn là cách kể chuyện. Những người làm phim lịch sử phải có cách kể chuyện mới.

Ở góc độ ngôn ngữ điện ảnh, nhà biên kịch điện ảnh, TS Trần Thị Thanh Hồng (thành viên Hội đồng Duyệt phim Quốc gia) cho rằng, chính sự thay đổi trong cách tiếp cận đã giúp phim lịch sử gần gũi hơn với khán giả hôm nay. Khác với nhiều năm trước, các bộ phim gần đây được đầu tư mạnh về bối cảnh, mỹ thuật và công nghệ, tạo nên cảm giác chân thực hơn rất nhiều. Cách tái hiện không khí lịch sử, không khí chiến tranh rất rõ rệt. Thiết kế mỹ thuật, bối cảnh, khói lửa… đều được đầu tư nên người xem có cảm giác rất thật.

Một cảnh trong phim “Đào, phở và piano” khắc họa sự hào hùng của quân dân Hà Nội bảo vệ thủ đô trong mùa đông năm 1946.

Yếu tố quan trọng hơn cả nằm ở sự thay đổi trong tư duy kể chuyện. Thế mạnh của phim lịch sử giai đoạn này là đi sâu vào số phận, thân phận con người. Phim không còn hô hào mà chân thực, nhân văn. Dù người làm phim có trải qua chiến tranh hay không, họ vẫn kể câu chuyện bằng góc nhìn của thế hệ hôm nay, với tinh thần tri ân và lòng yêu nước. Chính sự thay đổi ấy khiến lịch sử trở nên gần gũi hơn với khán giả trẻ. Thay vì chỉ nhìn thấy những trận đánh hay các sự kiện lớn, người xem còn nhìn thấy những con người bình thường với những lựa chọn, mất mát và hy sinh rất đời thường.

Theo TS Trần Thị Thanh Hồng, một yếu tố khác không thể bỏ qua là công tác truyền thông. Nếu trước đây nhiều bộ phim lịch sử gần như chỉ lặng lẽ ra mắt, rạp vắng hoe, đoàn làm phim ngậm ngùi, thì hiện nay việc quảng bá, marketing trên nền tảng số được đầu tư công phu, bài bản, rầm rộ hơn. Ở mỗi một bộ phim người ta đều dự trù một nguồn kinh phí không nhỏ cho quảng bá truyền thông. Chính sức mạnh của truyền thông đã góp phần làm nên những cơn sốt trong phòng vé, tạo nên những hiệu ứng cực lớn về doanh thu.

“Thời đại số tạo ra lợi thế rất lớn trong việc marketing phim, cùng với sự đầu tư nghiêm túc về bối cảnh và công nghệ”, TS Hồng nhấn mạnh.

Sự trở lại của phim lịch sử trong vài năm trở lại đây, chắc chắn, không phải là một hiện tượng nhất thời. Đó là kết quả của sự thay đổi lớn, về phương thức sản xuất, cách tiếp cận thị trường và cách người ta đón nhận. Nhà đầu tư mạnh dạn chi kinh phí lớn, người làm nghề đổi mới cách kể chuyện và khán giả mong muốn trải nghiệm những sản phẩm điện ảnh lịch sử trong thời đại công nghệ số. Thành công của những bộ phim lịch sử thời gian qua cho thấy, phim lịch sử hoàn toàn có thể thu hút đông đảo công chúng.

Mỹ Trân