Phía sau sự trỗi dậy của mô hình tưởng chừng đã lỗi thời ở Trung Quốc

Tại quận Thuận Nghĩa ở ngoại ô thủ đô Bắc Kinh, có một cửa hàng bày bán rau củ, đồ uống và các nhu yếu phẩm gia đình. Thoạt nhìn bên ngoài, cửa hàng không khác nhiều với những siêu thị nhỏ khác.

Tuy nhiên, điểm khác biệt nằm ở biển hiệu: Đây là hợp tác xã cung ứng và tiếp thị, được gọi với tên địa phương là "cung tiêu xã". Mô hình này có nguồn gốc từ những năm đầu của nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và giữ vị trí chủ chốt trong thương mại nông thôn Trung Quốc.

Vai trò đặc biệt

Ông Vương, một người dân 68 tuổi sinh sống quanh khu vực, cho biết: "Tôi không còn cảm giác đây là hợp tác xã đơn thuần nữa, nó giống một siêu thị bình thường hơn". Chất lượng các mặt hàng bày bán tại hợp tác xã khá tương đồng với các siêu thị lớn.

Hợp tác xã tại quận Thuận Nghĩa, ngoại ô Thủ đô Bắc Kinh (Nguồn: CNA)

Đối với Chính phủ Trung Quốc, mạng lưới hợp tác xã vẫn giữ vai trò đặc biệt. Kế hoạch phát triển 5 năm lần thứ 15 mới được công bố vào tháng 8 vừa qua xác định, an ninh lương thực và phát triển nông thôn là những ưu tiên quan trọng, đồng thời tiếp tục củng cố hệ thống hợp tác xã.

Theo các chuyên gia, mục tiêu của việc khôi phục hợp tác xã không đơn thuần là cạnh tranh với khối doanh nghiệp tư nhân trong mạng bán lẻ hay phân phối. Trung Quốc muốn duy trì một mạng lưới có thể nhanh chóng được huy động khi xảy ra thiên tai, xung đột hoặc các cú sốc khác làm gián đoạn nguồn cung.

Mô hình hợp tác xã cung ứng và tiếp thị phát triển mạnh ở Trung Quốc trong những thập niên 50 của thế kỷ trước.

Khi đó, hợp tác xã là kênh chính thức để nhà nước cung cấp phân bón, giống và các vật tư nông nghiệp khác cho nông dân, đồng thời thu mua nông sản và vận chuyển hàng hóa giữa khu vực nông thôn với thành thị.

Hồi đầu những năm 1950, hàng chục nghìn hợp tác xã hoạt động trên khắp Trung Quốc. Tuy nhiên, đến cuối những năm 1970, vai trò của các hợp tác xã bị thu hẹp, khi quốc gia này bắt đầu cải cách thị trường.

Hiện nay, các cửa hàng tư nhân, siêu thị, hộ kinh doanh và thương mại điện tử phát triển nhanh chóng, thay đổi hoàn toàn hoạt động mua bán ở nông thôn.

Tuy nhiên, mạng lưới hợp tác xã vẫn được duy trì. Theo Liên đoàn Hợp tác xã cung ứng và tiếp thị Trung Quốc, hệ thống hiện có khoảng 37.000 hợp tác xã cơ sở và hơn 856.000 điểm bán hàng trên toàn quốc, không chỉ bán lẻ mà còn cung cấp nhiều dịch vụ nông nghiệp, phân phối nông sản và vận chuyển hàng hóa.

Một hợp tác xã điển hình tại Trung Quốc trưng bày các mặt hàng nhu yếu phẩm địa phương (Nguồn: CNA)

Theo kế hoạch 5 năm lần thứ 15, Trung Quốc đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ xây dựng hoặc nâng cấp khoảng 100 kho dự trữ vật tư nông nghiệp chiến lược quốc gia, cùng khoảng 1.000 trung tâm phân phối cấp huyện. Nước này cũng sẽ mở rộng năng lực lưu trữ và cung ứng trong những tình huống khẩn cấp.

Các chuyên gia cho rằng, việc đưa những mục tiêu này vào kế hoạch phát triển tổng thể cho thấy Bắc Kinh tiếp tục coi trọng mạng lưới hợp tác xã.

Chuẩn bị cho những cú sốc bất ngờ

Một trong những lĩnh vực cho thấy rõ nhất vai trò của mạng lưới hợp tác xã là dự trữ phân bón.

Trong giai đoạn 2021-2025, hệ thống này cung cấp khoảng 70% lượng phân bón của Trung Quốc, chiếm khoảng 40% lượng kali nhập khẩu và đảm nhận khoảng 47% nhiệm vụ dự trữ phân bón thương mại quốc gia.

Vận chuyển phân bón tại cảng biển ở TP Thượng Hải, Trung Quốc (Ảnh: Forbes)

Năng lực cung ứng này đã được thử thách trong năm nay. Vào tháng 3, xung đột tại Trung Đông làm gián đoạn hoạt động vận chuyển và thương mại phân bón toàn cầu, trong đó có tuyến qua eo biển Hormuz.

Thời điểm đó, Trung Quốc cho phép xuất kho sớm một phần lượng phân bón dự trữ quốc gia để phục vụ vụ gieo trồng vụ xuân.

Giới chức Trung Quốc cho biết việc giải phóng nguồn dự trữ, bảo đảm nguồn hàng nhập khẩu và duy trì vận chuyển trong nước đã góp phần bình ổn nguồn cung phân bón, giúp giá cả nhìn chung không biến động mạnh.

Theo các chuyên gia kinh tế, Trung Quốc lường trước sự cần thiết phải giảm tác động từ những cú sốc địa chính trị, khi đầu tư cơ sở hạ tầng bảo đảm an ninh nông nghiệp.

Trung Quốc vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn hàng nhập khẩu, trong đó có đậu tương, kali và dầu ăn. Biến đổi khí hậu, thiếu đất canh tác và nguồn nước cũng gây thêm sức ép lên an ninh lương thực.

Theo bà Genevieve Donnellon-May - chuyên gia về rủi ro và chính sách Trung Quốc tại Đại học Melbourne (Úc), những yếu tố như cạnh tranh với Mỹ, bài học từ đại dịch COVID-19, gián đoạn thương mại, xung đột và thời tiết cực đoan đang khiến Bắc Kinh chú trọng hơn đến khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Các chuyên gia gọi đây là chiến lược tạo thêm "dư thừa có chọn lọc", nghĩa là Trung Quốc vẫn dựa vào thị trường và doanh nghiệp tư nhân, nhưng duy trì một lớp năng lực dự phòng được nhà nước hậu thuẫn.

Cách tiếp cận này khiến mạng lưới hợp tác xã được trao vai trò mới trong nền kinh tế Trung Quốc, trở thành "lớp đệm" giúp duy trì nguồn cung khi các chuỗi thương mại thông thường gặp sự cố.

Phạm Hiền