Phát triển làng nghề từ bản sắc truyền thống ở Hòa Mục

Không chỉ tạo việc làm, tăng thu nhập, Làng nghề còn góp phần gìn giữ nét ẩm thực truyền thống của địa phương. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, người làm nghề vẫn cần tháo gỡ những khó khăn về nguyên liệu, bảo quản và thị trường tiêu thụ.

Từ bếp lửa ven đường

Công đoạn gói bánh củ chuối đòi hỏi sự khéo léo, cẩn thận.

Khoảng 4 giờ sáng, khi nhiều gia đình còn chưa thức giấc, ông Hà Đức Trung, ở thôn Tân Khang, xã Tân Kỳ, đã bắt đầu chuẩn bị gạo nếp làm cơm lam, nguyên liệu chế biến bánh củ chuối, bánh gio.

Công việc quen thuộc suốt nhiều năm đòi hỏi người làm nghề phải thành thạo từng công đoạn, căn thời gian và giữ hương vị được khách hàng yêu thích.

Gia đình ông Trung bắt đầu làm nghề từ năm 2006. Khi ấy, chỉ có vài hộ làm cơm lam và bánh truyền thống bán cho khách qua lại trên Quốc lộ 3. Nhờ sản phẩm được nhiều người biết đến, lượng khách dần tăng, ngày càng có thêm các hộ tham gia sản xuất.

Ông Trung cho biết, nghề được truyền lại từ những người đi trước. Gắn bó với công việc này, ông mong muốn giữ cách làm truyền thống của gia đình, đồng thời có thêm điều kiện phát triển sản xuất. Việc Làng nghề được công nhận cấp tỉnh là sự ghi nhận đối với giá trị văn hóa và kinh tế của những sản phẩm quen thuộc với người dân địa phương.

Cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio đều gắn với tập quán ẩm thực của đồng bào các dân tộc ở Tân Kỳ. Mỗi sản phẩm có nguyên liệu, cách chế biến riêng. Cơm lam được làm từ gạo nếp cho vào ống tre, nướng trên than hồng đến khi chín dẻo, tỏa hương thơm.

Bánh củ chuối sử dụng củ chuối rừng phơi khô, nghiền thành bột, trộn với bột nếp và đường, gói lá chuối rồi hấp chín. Với bánh gio, gạo nếp được ngâm trong nước tro thực vật trước khi gói lá, đem luộc.

Để sản phẩm đạt chất lượng, người làm nghề phải tích lũy kinh nghiệm từ khâu chọn nguyên liệu đến chế biến, điều chỉnh lửa và thời gian nấu. Chỉ một công đoạn chưa đạt cũng có thể ảnh hưởng đến thành phẩm. Vì vậy, giữ hương vị truyền thống luôn là yêu cầu được các hộ chú trọng.

Chị Dương Thị Mỹ, ở thôn Tân Khang, học nghề từ cha mẹ. Với chị, mỗi công đoạn làm bánh đều cần sự cẩn thận, từ sơ chế củ chuối, trộn nguyên liệu đến gói và hấp bánh. Niềm vui của chị là sản phẩm được khách hàng đón nhận, đồng thời mong muốn các con biết nghề để tiếp nối công việc của gia đình.

Hiện nay, hơn 40 hộ tại các thôn Tân Khang và Cao Hòa tham gia sản xuất các mặt hàng truyền thống. Theo số liệu địa phương cung cấp, năm 2025, tổng doanh thu của các hộ đạt gần 6 tỷ đồng, thu nhập bình quân khoảng 3,7 triệu đồng/người/tháng.

Nghề truyền thống vì thế không chỉ góp phần gìn giữ bản sắc ẩm thực mà còn tạo việc làm, tăng thu nhập cho người dân.

Ngày 31/12/2025, UBND tỉnh Thái Nguyên ban hành Quyết định số 2850/QĐ-UBND công nhận “Làng nghề cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio Hòa Mục” là làng nghề cấp tỉnh năm 2025. Đây là động lực để người dân tiếp tục giữ nghề, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng và tổ chức sản xuất phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.

Gỡ khó để mở rộng thị trường

Gạo nếp được ngâm nước lá cẩm tạo ra màu sắc, hương vị cơm lam nướng thơm ngon.

Hương vị quen thuộc giúp các sản phẩm của làng nghề giữ chân khách hàng. Bà Đồng Thị Vân và bà Dương Thị Nga, cùng ở phường Bá Xuyên (Thái Nguyên), cho biết thường chọn cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio vì hợp khẩu vị và mang nét riêng của đặc sản địa phương. Với nhiều người, đây còn là những món quà mang về sau mỗi chuyến đi.

Tuy nhiên, lượng khách quen chưa đủ để bảo đảm đầu ra ổn định khi mở rộng sản xuất. Một trong những khó khăn hiện nay là nguồn cung ống tre làm cơm lam ngày càng khan hiếm.

Ông Hà Đức Trung cho biết, có lúc không chờ được người cung cấp mang ống tre đến, ông phải tự tìm đến các hộ để hỏi mua, nếu không sẽ thiếu nguyên liệu sản xuất. Mỗi mẻ cơm lam cần ống tre mới, không thể tái sử dụng ống đã qua chế biến. Nguồn cung không ổn định khiến các hộ khó chủ động về số lượng và thời gian làm hàng.

Bên cạnh đó, thời gian bảo quản sản phẩm còn hạn chế. Cơm lam và các loại bánh được chế biến theo phương thức truyền thống nên không giữ được chất lượng lâu.

Để qua đêm, sản phẩm có thể bị cứng, giảm chất lượng hoặc hư hỏng nếu bảo quản không phù hợp. Điều này khiến việc vận chuyển đi xa, mở rộng địa bàn tiêu thụ và đưa sản phẩm vào các kênh phân phối gặp khó khăn.

Hiện đầu ra của nhiều hộ vẫn phụ thuộc vào khách mua trực tiếp và những người đã quen với sản phẩm. Nếu lượng hàng làm ra vượt nhu cầu trong ngày, nguy cơ tồn hàng tăng.

Muốn tiếp cận thêm khách hàng, các hộ cần chú trọng vệ sinh an toàn thực phẩm, duy trì chất lượng đồng đều, đồng thời cải thiện bao bì, nhãn mác và thông tin nguồn gốc sản phẩm.

Ở thôn Cao Hòa, bà Phạm Thị Sinh đã có khoảng 30 năm gắn bó với nghề. Trước đây, gia đình bà thường bắt đầu làm hàng từ 3-4 giờ sáng để kịp mang bán vào khoảng 7-8 giờ. Khách mua có cả người địa phương và khách từ nơi khác đến, nhiều người chọn cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio làm quà.

Theo bà Sinh, việc được công nhận làng nghề cấp tỉnh là niềm vui, nhưng điều quan trọng là sản phẩm tiêu thụ thuận lợi, chất lượng được duy trì và người làm nghề có thể gắn bó lâu dài với công việc. Bà mong các hộ chú trọng vệ sinh trong chế biến, giữ uy tín để khách hàng tiếp tục tin tưởng.

Thực tế cho thấy, những khó khăn của Làng nghề cần được giải quyết từ khâu sản xuất đến tiêu thụ. Trước mắt, người dân cần chủ động hơn về nguồn ống tre, được hướng dẫn về vệ sinh, bảo quản và đóng gói phù hợp với từng loại sản phẩm. Việc tham gia hội chợ, kết nối với các cửa hàng hay bán hàng trực tuyến cũng cần gắn với khả năng bảo quản, giao nhận và đáp ứng đơn hàng.

Tạo đà phát triển bền vững

Khách hàng đến mua các sản phẩm tại Làng nghề Hòa Mục.

Theo ông Bùi Nguyên Quỳnh, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Kỳ, sau khi Làng nghề được công nhận cấp tỉnh, địa phương xác định hướng phát triển là bảo tồn giá trị truyền thống gắn với đổi mới phương thức sản xuất, nâng cao chất lượng và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Chính quyền địa phương sẽ phối hợp với các cơ quan chuyên môn hướng dẫn người dân nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm; hỗ trợ tiếp cận thông tin về xây dựng nhãn hiệu, bao bì, nhãn mác, truy xuất nguồn gốc và quảng bá sản phẩm.

Các hộ cũng được khuyến khích tham gia hội chợ, hoạt động xúc tiến thương mại, giới thiệu sản phẩm tại các sự kiện và từng bước tiếp cận kênh bán hàng trực tuyến.

Về lâu dài, xã định hướng khuyến khích các hộ liên kết sản xuất, phát huy kinh nghiệm của người làm nghề và truyền nghề cho thế hệ trẻ. Địa phương cũng nghiên cứu khả năng kết nối các cơ sở sản xuất, điểm giới thiệu sản phẩm và hộ kinh doanh để quảng bá đặc sản gắn với văn hóa, ẩm thực địa phương.

Ý tưởng hình thành điểm giới thiệu, bán sản phẩm trên tuyến Quốc lộ 3 sẽ được xem xét theo điều kiện thực tế và khả năng huy động nguồn lực.

Để những định hướng này phát huy hiệu quả, cần có giải pháp phù hợp với điều kiện của từng hộ, từ bảo đảm nguyên liệu, giữ chất lượng đến cải thiện phương thức tiêu thụ. Sự hỗ trợ về chuyên môn, thông tin thị trường và kết nối đầu ra sẽ giúp người dân giảm dần khó khăn trong sản xuất, từng bước nâng cao giá trị sản phẩm.

Quyết định công nhận làng nghề cấp tỉnh đã ghi nhận giá trị của nghề truyền thống ở Hòa Mục. Để cơm lam, bánh củ chuối, bánh gio tiếp tục giữ được hương vị quê nhà và đến với nhiều người tiêu dùng hơn, điều quan trọng là tháo gỡ những vướng mắc trong thực tế, giúp các hộ chủ động sản xuất, tiêu thụ thuận lợi và có thu nhập ổn định từ nghề.

Bích Phượng