Củ ấu Hưng Yên-thức quà dân dã níu giữ hương vị đồng quê

Củ ấu- món ăn vặt mộc mạc của người dân Hưng Yên. (Ảnh: Vietnam+)

Giữa miền quê trù phú ven sông Hồng, Hưng Yên không chỉ nổi tiếng với nhãn lồng thơm ngọt mà còn có những sản vật mộc mạc, mang đậm hương vị đồng quê. Trong số ấy, củ ấu với lớp vỏ đen sẫm, hai chiếc sừng nhọn và phần ruột trắng ngần, bùi thơm đã trở thành thức quà thân thuộc của nhiều thế hệ.

Mỗi độ Thu sang, khi những đầm nước bước vào mùa thu hoạch, củ ấu theo chân người nông dân ra chợ, gợi nhớ một miền ký ức bình dị và góp thêm nét riêng cho bức tranh ẩm thực quê nhà.

Thức quà mùa Thu từ những đầm nước phù sa

Những ngày cuối Thu, khi tiết trời bắt đầu se lạnh, củ ấu Hưng Yên lại vào mùa. Trên những ao, đầm trồng ấu, màu xanh của lá trải rộng trên mặt nước, xen giữa là những chiếc cuống nhỏ mang theo quả già. Người nông dân khéo léo thu hái từng củ, lựa những quả đã đủ độ chín để giữ được hương vị thơm bùi đặc trưng.

Cây ấu thuộc nhóm thực vật thủy sinh, thích hợp với môi trường ao hồ, đầm nước và những vùng đất có điều kiện giữ nước thuận lợi. Gọi là củ ấu nhưng xét về thực vật, đây thực chất là quả của cây ấu. Khi già, quả rụng xuống, chìm vào lớp bùn dưới đáy ao, đầm. Qua thời gian, loại quả này trở thành một thức ăn quen thuộc, được người dân nhiều vùng quê ưa chuộng.

Củ ấu có hình dáng khá đặc biệt. Lớp vỏ ngoài cứng, màu nâu đen hoặc đen sẫm, hai đầu nhọn cong lên như cặp sừng trâu. Chính hình dáng ấy khiến loại củ này còn được gọi bằng cái tên dân dã là củ sừng trâu. Trái với vẻ ngoài gai góc, phần nhân bên trong lại trắng ngần, mềm bở, có vị ngọt nhẹ và hương thơm rất riêng.

Ở Việt Nam, cây ấu được trồng tại nhiều địa phương có điều kiện ao hồ phù hợp, trong đó có các tỉnh, thành phố khu vực phía Bắc như Hưng Yên, Hải Phòng, Phú Thọ và một số tỉnh miền Tây Nam Bộ. Tùy theo giống, củ ấu có thể mang hình dáng, kích thước và độ bở khác nhau. Có loại hai sừng tù, củ lớn, ruột trắng xốp; có loại hai sừng nhọn, vỏ đen và phần nhân chắc hơn.

Người dân thu hoạch củ ấu khi vào mùa. (Ảnh: TTXVN phát)

Tại Hưng Yên, củ ấu góp mặt trong đời sống ẩm thực của người dân như một thức quà theo mùa. Không cầu kỳ về hình thức cũng chẳng cần cách chế biến phức tạp, loại củ mọc dưới nước này vẫn có sức hấp dẫn riêng. Những rổ ấu tươi được bày bán ở chợ quê, những túi ấu luộc nóng hổi trong các phiên chợ chiều hay món quà nhỏ được người thân mang về nhà đều gợi lên không khí thân thuộc của miền quê Bắc Bộ.

Mùa ấu cũng là mùa của những câu chuyện cũ. Với nhiều người thuộc thế hệ 7X, 8X, củ ấu gắn liền với những năm tháng tuổi thơ ở làng quê, khi quà bánh chưa nhiều như bây giờ.

Chị Phạm Phương Thi quê phường Thái Bình, tỉnh Hưng Yên cho biết, tuổi thơ của mình có ấu ăn là thích lắm. Một túi ấu mẹ mua từ chợ, một nồi ấu luộc đặt trên bếp của bà mỗi khi về quê hay những buổi chiều cuối tuần cùng đám bạn ngồi bên mẹt hàng dưới gốc cây ven đường bóc từng chiếc vỏ cứng để lấy phần nhân trắng bùi đã trở thành ký ức khó quên. "Kỷ niệm của lứa học sinh 7X bấy giờ là những ngày tụ tập ăn ổi Bo hay củ ấu bên đường Hoàng Diệu, nhất là những dịp sau khi thi. Lần nào ăn ấu xong, tay đứa nào cũng đen nhẻm, thậm chí cả miệng cũng lấm lem, trông buồn cười lắm." Chị Thi chia sẻ.

Vị bùi thơm trong những món ăn quê nhà

Điều làm nên sức hấp dẫn của củ ấu trước hết nằm ở hương vị. Khi chưa chế biến, lớp vỏ cứng màu đen khiến nhiều người khó hình dung. Trái với vẻ ngoài gai góc, bên trong là phần nhân trắng tinh, chứa nhiều tinh bột.

Cách chế biến phổ biến nhất là rửa sạch củ ấu, cho vào nồi luộc đến khi chín. Công đoạn tưởng chừng đơn giản ấy lại đòi hỏi sự khéo léo. Luộc chưa đủ thời gian, phần nhân có thể còn sượng; luộc quá lâu, củ dễ nhão, mất đi độ bùi thơm tự nhiên. Bởi vậy, người quen việc thường căn thời gian và điều chỉnh lượng nước, lửa đun để củ chín đều mà vẫn giữ được hương vị.

Thu hoạch củ ấu khi vào mùa. (Ảnh: TTXVN phát)

Khi củ ấu vừa chín, người ăn dùng dao tách đôi hoặc bóc lớp vỏ cứng để lấy phần nhân bên trong. Nhân ấu có màu trắng ngà, mềm bở, vị ngọt thanh và hơi ngậy. Với trẻ nhỏ, đây là món ăn vặt hấp dẫn; với người lớn, đó có thể là thức quà gợi nhớ những năm tháng đã xa. Không cần thêm gia vị, một đĩa củ ấu luộc vẫn đủ làm nên hương vị riêng của mùa Thu, mùa Đông miền Bắc.

Ngày nay, bên cạnh cách ăn truyền thống, củ ấu còn được chế biến thành nhiều món ăn phù hợp với khẩu vị gia đình. Tùy sở thích, người nội trợ có thể kết hợp củ ấu với các nguyên liệu khác để làm phong phú thêm thực đơn trong gia đình. Phần nhân có thể cùng gạo để tạo món cháo mềm dẻo, thơm bùi.

Vào mùa Hè có thể tận dụng vị ngọt nhẹ, mềm bùi của củ ấu để nấu cùng đỗ xanh và đường phèn thành món chè thanh nhiệt hoặc lấy nhân củ ấu rim với đường hay sấy khô để bảo quản lâu hơn, thành món ăn vặt hàng ngày.

Củ ấu chiên cũng là món được trẻ em yêu thích, củ ấu tách bỏ vỏ, rửa sạch rồi ướp cùng chút muối và tiêu cho thấm đều gia vị thì lăn cùng bột mì và hỗn hợp trứng. Sau đó, lăn miếng củ ấu qua một lớp bột chiên xù rồi chiên trong chảo dầu nóng tới khi phần vỏ vàng ruộm là chín. Đây là một món ăn vặt ngon mà không kén người ăn.

Trong những ngày trời trở lạnh, một bát canh củ ấu nấu sườn nóng hổi là lựa chọn thích hợp cho bữa cơm gia đình. Khi được ninh vừa tới, củ ấu thấm vị nước dùng, hòa quyện với vị ngọt của thịt, vị thơm của hành lá và rau mùi tạo nên món ăn đậm đà mà vẫn giữ nét mộc mạc.

Từ món quà tuổi thơ đến sản vật góp phần làm giàu quê hương

Trong nhịp sống hiện đại, khi thị trường ngày càng có nhiều loại thực phẩm và đồ ăn vặt, củ ấu vẫn giữ được chỗ đứng riêng nhờ hương vị truyền thống và giá thành tương đối bình dân. Vào mùa thu hoạch, loại củ này xuất hiện tại các chợ dân sinh, cửa hàng nông sản và trên những kênh bán hàng trực tuyến. Không ít người tìm mua củ ấu tươi để tự luộc tại nhà, trong khi những người bận rộn lựa chọn sản phẩm đã sơ chế, luộc chín.

Sức hút của củ ấu không chỉ đến từ vị bùi ngọt mà còn bởi những ký ức gắn với nó. Một người mẹ mua vài cân ấu về luộc cho con ăn có thể nhân dịp ấy kể lại chuyện tuổi thơ của mình ở làng quê. Một người xa quê bắt gặp rổ ấu đen nhánh ngoài chợ cũng có thể chợt nhớ đến bà, đến mẹ và những buổi chiều quây quần bên bếp lửa. Những điều bình dị ấy làm củ ấu vượt qua giá trị của một món ăn thông thường, trở thành sợi dây nối liền các thế hệ.

Với Hưng Yên, nơi có truyền thống sản xuất nông nghiệp lâu đời và những sản vật mang đậm dấu ấn vùng đồng bằng sông Hồng, củ ấu là một trong những nét chấm phá đáng nhớ của đời sống thôn quê. Loại củ này không có hình thức bắt mắt, cũng chưa phải sản vật nổi tiếng rộng khắp như nhãn lồng nhưng lại có ưu thế riêng ở hương vị gần gũi, cách chế biến đa dạng và câu chuyện văn hóa gắn liền với mùa vụ.

Món chè củ ấu thanh mát trong mùa Hè. (Ảnh: Vietnam+)

Nếu được quan tâm đúng mức, củ ấu có thể trở thành một sản phẩm nông nghiệp mang giá trị gia tăng cao hơn. Từ việc lựa chọn giống phù hợp, chăm sóc vùng trồng, thu hoạch đúng thời điểm đến sơ chế, đóng gói và bảo quản, mỗi công đoạn đều góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm. Những sản phẩm như củ ấu luộc đóng gói, nhân ấu sơ chế hoặc các món ăn chế biến từ củ ấu có thể giúp người tiêu dùng thuận tiện hơn khi sử dụng, đồng thời mở rộng cơ hội tiêu thụ cho người sản xuất.

Tuy nhiên, để sản vật quê nhà có chỗ đứng bền vững, điều quan trọng vẫn là giữ được chất lượng và hương vị tự nhiên, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm, đồng thời giới thiệu sản phẩm bằng những thông tin rõ ràng, chân thực. Khi gắn với câu chuyện về vùng đất, con người và mùa thu hoạch, củ ấu có thể được nhìn nhận như một loại nông sản và góp phần làm phong phú trải nghiệm khám phá ẩm thực địa phương.

Đối với du khách có dịp về Hưng Yên vào mùa Thu, thưởng thức củ ấu luộc nóng hổi cũng là một cách cảm nhận đời sống bình dị của vùng quê ven sông Hồng. Không cần những món ăn cầu kỳ, đôi khi chỉ một đĩa ấu bóc vỏ, một bát chè thơm hay món canh nóng trong bữa cơm gia đình cũng đủ để lưu lại ấn tượng về sự mộc mạc, chân thành của người dân nơi đây.

Củ ấu vẫn âm thầm hiện diện trong đời sống người dân, từ những đầm nước lặng lẽ đến rổ hàng nơi chợ quê, từ món ăn vặt của trẻ nhỏ đến thức quà được người xa quê tìm mua. Lớp vỏ đen cứng cáp che chở phần nhân trắng ngần cũng như vẻ ngoài lam lũ của người nông dân ẩn chứa sự cần cù, chất phác và tấm lòng đôn hậu.

Giữa những đổi thay của cuộc sống, vị ngọt bùi của củ ấu vẫn nhắc người ta nhớ về một miền quê yên ả, nơi những sản vật bình dị được chắt chiu từ đất đai, nguồn nước và bàn tay lao động. Đó cũng là giá trị đáng trân trọng của thức quà dân dã này, không chỉ làm ấm lòng người thưởng thức trong những ngày Thu Đông mà còn lưu giữ hương vị quê hương qua từng mùa vụ./.

(Vietnam+)