Ôn thi tốt nghiệp THPT nhóm môn Khoa học tự nhiên: Hiểu bản chất, làm chủ vận dụng

Tiết dạy của thầy Lương Nguyễn Trường Anh. Ảnh: NTCC

Từ kinh nghiệm giảng dạy, nhiều giáo viên đã chia sẻ các giải pháp giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức, rèn kỹ năng phân tích đề và làm chủ các dạng bài gắn với đời sống, trước Kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026.

Xây dựng hệ thống kiến thức khoa học

Theo thầy Phạm Lê Thanh - giáo viên môn Hóa học Trường THPT Nguyễn Hiền (TPHCM), xu hướng ra đề hiện nay đã có sự thay đổi rõ rệt. Đề thi không còn kiểm tra việc ghi nhớ kiến thức thuần túy, mà chuyển sang đánh giá khả năng hiểu sâu và vận dụng. Các phép tính, nếu có, cũng gắn với những đại lượng mang ý nghĩa thực tiễn, đòi hỏi học sinh phải nắm chắc bản chất vấn đề.

Từ thực tế này, trong quá trình ôn tập, thầy Thanh luôn chú trọng giúp học sinh hệ thống hóa kiến thức theo từng chủ đề. Việc “sơ đồ hóa kiến thức” không chỉ hỗ trợ ghi nhớ, mà quan trọng hơn là giúp nhận diện mối liên hệ giữa các nội dung. Khi kiến thức được tổ chức khoa học, học sinh có thể dễ dàng suy luận và linh hoạt xử lý các dạng câu hỏi biến đổi trong đề thi.

“Chẳng hạn, ở phần điện hóa, thay vì học thuộc dãy điện hóa một cách máy móc, học sinh cần hiểu rõ bản chất của thế điện cực chuẩn, cơ chế phản ứng oxi hóa - khử, chiều chuyển electron. Đồng thời, các em cũng cần nhận thức được mối liên hệ giữa lý thuyết với thực tiễn như hiện tượng ăn mòn kim loại hay nguyên lý hoạt động của pin điện hóa. Khi hiểu sâu những vấn đề này, học sinh sẽ không bị lúng túng trước những câu hỏi có cách hỏi mới”, thầy Thanh cho hay.

Không chỉ ở môn Hóa học, yêu cầu hiểu bản chất cũng là trọng tâm của môn Vật lí. Thầy Lương Nguyễn Trường Anh - Tổ trưởng tổ Vật lí - Công nghệ, Trường THPT Nguyễn Thị Diệu (TPHCM), cho biết định hướng cốt lõi của chương trình giáo dục phổ thông hiện hành là phát triển phẩm chất và năng lực người học. Điều này thể hiện rõ trong cấu trúc đề thi, khi các câu hỏi yêu cầu vận dụng kiến thức vào thực tiễn ngày càng chiếm tỷ trọng lớn.

Để đáp ứng yêu cầu đó, học sinh cần nắm vững các nguyên lý nền tảng như mô hình động học phân tử, định luật I nhiệt động lực học, bản chất của lực từ và hiện tượng cảm ứng điện từ. “Quan trọng hơn, các em cần hiểu điều kiện áp dụng của các định luật thay vì chỉ ghi nhớ công thức. Việc nắm vững bản chất sẽ giúp học sinh dễ dàng suy luận khi gặp các tình huống biến đổi trong đề thi”, thầy Trường Anh nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, việc rèn luyện tư duy phản biện cũng được đề cao. Học sinh nên chủ động đặt câu hỏi trong quá trình học, như điều gì xảy ra khi thay đổi một đại lượng hoặc khi điều kiện áp dụng không còn đúng. Cách tiếp cận này đặc biệt hiệu quả với dạng câu hỏi đúng/sai, giúp học sinh hiểu sâu và nắm chắc kiến thức.

Ở môn Sinh học, cô Phạm Thủy Chung - Trường THPT Bình Tân (TPHCM), cho rằng việc hệ thống hóa kiến thức cần linh hoạt theo từng đối tượng học sinh. Với học sinh khá, giỏi, nên tổ chức kiến thức theo các chủ đề lớn như hệ gen, đột biến gen, công nghệ di truyền, nhiễm sắc thể… Trong mỗi chủ đề, học sinh cần xác định từ khóa trọng tâm và xây dựng sơ đồ tư duy để tạo sự liên kết logic.

Đối với học sinh đạt mức yêu cầu, việc hệ thống hóa nên chia nhỏ theo từng bài học với nội dung ngắn gọn, dễ nhớ, tập trung vào các ý chính như khái niệm, đặc điểm, nguyên nhân và cơ chế. “Nếu đưa quá nhiều kiến thức sẽ dễ gây quá tải, khiến học sinh khó ghi nhớ và mất tự tin. Dù ở mức độ nào, việc sử dụng sơ đồ tư duy và làm nổi bật từ khóa đều giúp xây dựng ‘bản đồ kiến thức’ rõ ràng. Khi đã hiểu bản chất và nắm được cấu trúc nội dung, học sinh sẽ chủ động hơn trong quá trình ôn tập”, cô Chung lưu ý.

Ảnh minh họa INT.

Rèn kỹ năng, tăng cường vận dụng thực tiễn

Bên cạnh việc hiểu bản chất, kỹ năng làm bài và khả năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn là yếu tố quyết định kết quả kỳ thi. Thực tế cho thấy, nhiều học sinh dù nắm vững kiến thức vẫn mất điểm do thiếu kỹ năng phân tích đề hoặc xử lý dữ liệu.

Trong môn Hóa học, thầy Phạm Lê Thanh đặc biệt chú trọng rèn kỹ năng phân tích đề theo quy trình ba bước: Xác định hiện tượng hóa học chính; nhận diện dạng bài và các định luật liên quan; kiểm tra dữ kiện, đơn vị và các giả thiết ngầm. Việc luyện tập thường xuyên theo quy trình này giúp học sinh hạn chế sai sót và tiếp cận bài toán một cách logic.

“Các bài tập gắn với thực tiễn như xử lý nước, ăn mòn kim loại trong môi trường biển, sản xuất soda theo phương pháp Solvay hay tính toán hàm lượng dinh dưỡng trong thực phẩm cần được tăng cường. Những dạng bài này không chỉ củng cố kiến thức, mà còn giúp học sinh nhận ra ý nghĩa của môn học trong đời sống”, thầy Thanh chia sẻ.

Ở môn Vật lí, xu hướng “vật lý hóa” các tình huống thực tế ngày càng rõ nét trong đề thi. Các câu hỏi có thể liên quan đến nguyên lý hoạt động của máy điều hòa, bếp từ, sạc không dây hoặc những hiện tượng như giãn nở vật liệu, ứng dụng phóng xạ trong y học. Vì vậy, học sinh cần rèn luyện kỹ năng đọc hiểu, phân tích dữ liệu và làm quen với các đơn vị đo trong thực tế như Pa, bar, mmHg.

Ngoài ra, kỹ năng xử lý đồ thị và sai số cũng rất quan trọng, đặc biệt với các dữ liệu thực nghiệm. Theo thầy Trường Anh, học sinh nên luyện tập theo hướng “thực chiến”, chú trọng độ chính xác trong từng phép tính. Với dạng câu hỏi trả lời ngắn, chỉ một sai sót nhỏ về đơn vị hoặc làm tròn cũng có thể dẫn đến mất điểm đáng tiếc. Một phương pháp hiệu quả khác là xây dựng “sổ tay các hiện tượng”, ghi lại các ứng dụng vật lý trong đời sống để thuận tiện liên hệ khi làm bài.

Ở môn Sinh học, kỹ năng phân tích đề tiếp tục là yếu tố then chốt. Học sinh cần đọc đề một lượt để phân loại câu hỏi, ưu tiên làm trước các câu ở mức độ nhận biết và thông hiểu. Với các câu hỏi vận dụng, cần đọc kỹ, gạch chân từ khóa và phân tích yêu cầu trước khi trả lời. Đáng chú ý, các câu hỏi gắn với thực tiễn như an toàn thực phẩm, sinh vật biến đổi gen hay cân bằng sinh thái ngày càng xuất hiện nhiều.

Để làm tốt, học sinh cần tuân thủ quy trình: Đọc kỹ đề, xác định từ khóa, liên hệ kiến thức, phân tích cơ chế và loại trừ phương án sai. Cô Phạm Thủy Chung lưu ý: “Những từ như ‘luôn luôn’, ‘chỉ’, ‘tất cả’ thường là ‘bẫy’ trong đề thi, học sinh cần đặc biệt chú ý khi phân tích. Khi hình thành được thói quen làm bài theo quy trình, các em sẽ nâng cao độ chính xác và tự tin hơn trong phòng thi”.

Với nhóm môn khoa học tự nhiên, điểm chung trong ôn thi là hướng đến việc hiểu bản chất, rèn kỹ năng và tăng cường vận dụng thực tiễn. Khi có phương pháp học phù hợp, học sinh không chỉ đạt kết quả tốt trong Kỳ thi tốt nghiệp THPT, mà còn hình thành tư duy khoa học, khả năng giải quyết vấn đề - những năng lực quan trọng cho học tập và cuộc sống lâu dài. - Thầy Phạm Lê Thanh

Hồ Phúc