Nước ta sẽ chính thức trở thành quốc gia dân số già vào năm 2036: Bàn về kinh tế bạc

Ngày 17/3, Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM (HIDS) và Cơ quan điều hành Trung tâm tài chính quốc tế TPHCM đồng tổ chức hội thảo khoa học chủ đề “Chiến lược phát triển Kinh tế bạc tại TPHCM giai đoạn 2026-2030” thảo luận về phương thức huy động nguồn lực và xây dựng hệ sinh thái dịch vụ liên quan, phù hợp với cấu trúc đô thị.

Định vị lại người cao tuổi: từ đối tượng thụ động thành chủ thể năng động

Phát biểu đề dẫn tại hội thảo, ông Phạm Bình An, Phó viện trưởng HIDS, nhấn mạnh tốc độ già hóa dân số của Việt Nam đang thuộc nhóm nhanh nhất thế giới. “Nước ta sẽ chính thức trở thành quốc gia dân số già vào năm 2036, với khoảng 20% dân số từ 60 tuổi trở lên. Tính riêng tại TPHCM, ước tính đến cuối năm 2025, lực lượng người cao tuổi đã đạt từ 1,6 đến 1,7 triệu người, chiếm khoảng 11-12% quy mô dân số thành phố”, ông nói.

Ông Phạm Bình An chủ trì hội thảo. Ảnh: Quốc Ngọc

Đứng trước thách thức áp lực quỹ hưu trí gia tăng và chi phí y tế của nhóm trên 60 tuổi cao gấp nhiều lần so với nhóm lao động, ông Phạm Bình An lưu ý: “Tuy nhiên, cách tiếp cận này đang bộc lộ những giới hạn lớn khi trong nhiều thập niên qua, người cao tuổi vẫn thường bị đóng khung như những đối tượng an sinh, phụ thuộc vào ngân sách. Thay vào đó, sự già hóa cần được nhìn nhận như một cấu trúc cầu tiêu dùng đặc thù, hoàn toàn có thể được đo lường và chuyển hóa thành không gian tăng trưởng mới mang tên Kinh tế bạc”.

Chia sẻ chung tầm nhìn này, TS Đoàn Hữu Minh, thuộc Chương trình Tăng trưởng bao trùm và An sinh xã hội, UNFPA Việt Nam, cảnh báo nước ta chỉ còn khoảng một thập niên để chủ động hoàn thiện khung chính sách trước khi bước vào mốc dân số già.

Ông khẳng định việc xây dựng nền Kinh tế bạc không còn là giải pháp an sinh thuần túy mà thực chất là chiến lược đột phá để quốc gia thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Hệ sinh thái liên ngành này sẽ định vị lại người cao tuổi từ “đối tượng thụ động” thành “chủ thể năng động”, tạo ra sức cầu khổng lồ trong các lĩnh vực y tế, nhà ở "không rào cản", du lịch và dịch vụ tài chính.

Làm rõ hơn về sự dịch chuyển tư duy này dưới góc độ kinh tế học, GS.TS Giang Thanh Long, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhấn mạnh câu chuyện dân số mang tính liên thế hệ. “Nếu như bây giờ ta không chuẩn bị cho tuổi già từ khi còn trẻ thì không bao giờ mình kỳ vọng được cái gì cả. Không có tuổi vàng thì không thể có tuổi bạc” ông thẳng thắn chia sẻ và lấy dẫn chứng từ Nhật Bản.

Chiến lược phục vụ người cao tuổi của họ đi vào những chi tiết rất thực chất, đơn cử như công thức “80-20”, nghĩa là mục tiêu sống đến 80 tuổi vẫn giữ được 20 chiếc răng tốt. Sức khỏe nha khoa giúp giải quyết tận gốc vấn đề tiêu hóa và sức khỏe tinh thần cho người già.

Lộ trình “xây tổ” cho hệ sinh thái Kinh tế bạc

Dù tiềm năng thị trường rất lớn, các đại biểu cũng chỉ ra bức tranh Kinh tế bạc tại TPHCM vẫn đang vướng phải tình trạng “đóng khung” thể chế do chưa phân định rạch ròi giữa logic an sinh xã hội và phát triển kinh tế. Đi kèm với đó là những khoảng trống về hệ thống dữ liệu, hạ tầng đô thị chưa bắt nhịp với xã hội già hóa và sự thiếu hụt trầm trọng nguồn nhân lực chăm sóc được chuẩn hóa.

Để gỡ những “nút thắt” trên, Phó viện trưởng Phạm Bình An đề xuất thành phố cần khẩn trương thiết lập cơ chế thử nghiệm chính sách (sandbox) và thúc đẩy mô hình hợp tác công tư (PPP) theo định hướng kiến tạo. “Nhà nước giữ vai trò thiết lập tiêu chuẩn chất lượng, cung cấp hạ tầng nền tảng và định hướng quy hoạch. Khu vực tư nhân phát triển các dịch vụ đa dạng phù hợp với nhiều phân khúc thu nhập”, ông gợi ý.

TS Đoàn Hữu Minh bổ sung rằng việc tận dụng triệt để cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98 rồi Nghị quyết 260 chính là cơ hội vàng để TPHCM kiến tạo hệ sinh thái công nghệ Age-Tech và thị trường lao động linh hoạt cho nhóm người trên 50 tuổi.

KTS Trương Nam Thuận trình bày tham luận tại hội thảo. Ảnh: Quốc Ngọc

Vạch ra các bước đi cụ thể, KTS Trương Nam Thuận đã trình bày kế hoạch hành động chiến lược cho TPHCM đến năm 2030. Theo đó, giai đoạn khởi động 2026-2027 cần tập trung tạo lập nền tảng thông qua việc xây dựng bộ tiêu chí chất lượng sống, hình thành cơ sở dữ liệu tích hợp liên ngành và điều chỉnh quỹ đất để công khai danh mục dự án kêu gọi đầu tư dưỡng lão.

Bước sang giai đoạn tích lũy năng lực 2027-2029, thành phố sẽ vận hành thực tế các mô hình như trung tâm sinh hoạt ban ngày, cải tạo nhà ở an toàn và thử nghiệm công nghệ hỗ trợ sống độc lập, tạo bước đệm để mở rộng thành một hệ sinh thái bền vững sau năm 2030.

Tại hội thảo, các chuyên gia đều đi đến một quan điểm chung. Kinh tế bạc là ngành dịch vụ có rủi ro đạo đức cao, do đó nguyên lý vận hành phù hợp nhất là “Nhà nước giữ nền tảng - thị trường tạo dịch vụ - gia đình là trụ cột”.

Khi thị trường được tháo gỡ điểm nghẽn về đất đai và thể chế, Kinh tế bạc không chỉ giúp giảm áp lực an sinh lên ngân sách, mà sẽ thực sự trở thành một động lực tăng trưởng mạnh mẽ, nâng cao chất lượng sống và củng cố vị thế của TPHCM trong kỷ nguyên nhân khẩu học mới.

Kinh tế bạc (silver economy) còn được gọi là kinh tế trường thọ (longevity economy) là nền kinh tế được tạo ra bởi những người “đầu bạc” (silver hair) - thường là những người từ 50 tuổi trở lên. Kinh tế bạc có quy mô lớn hay nhỏ không chỉ phụ thuộc quy mô dân số “đầu bạc” mà còn sự đóng góp của mỗi cá nhân “bạc đầu” đó với tư cách là người tiêu dùng hay cả vai trò sản xuất.

Quốc Ngọc