Nối những nhịp cầu đoàn tụ ( Bài 1): Khoảng trống trên bia mộ

Những ngôi mộ cần được lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ trong Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn (xã Triệu Sơn) đều được đánh số mộ, ghi thông tin mã định danh, số khu, lô, hàng.

Những hàng mộ nằm lặng im dưới màn mưa gợi lên trong lòng người bao nỗi niềm trân trọng, xót thương. Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn hiện có 486 phần mộ chưa xác định được danh tính, trong đó 92 phần mộ cần được lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ. Trước đó, đoàn công tác của Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã phối hợp với các lực lượng chức năng và chính quyền địa phương khảo sát thực địa, đánh dấu từng ngôi mộ. Đây sẽ là dấu mốc đầu tiên trên hành trình tìm lại danh tính cho những người con anh hùng của đất nước đang nằm lại nơi đây. Trong những ngôi mộ ở Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn hay bất kỳ nơi nào khác trên dải đất hình chữ S này, liệu có ngôi mộ nào đang yên giấc cho hai người con trai của Mẹ Việt Nam Anh hùng Hoàng Thị Việt (105 tuổi, xã Hoằng Hóa)? Thời gian đã phủ bạc mái đầu, in hằn những nếp nhăn, vết đồi mồi trên gương mặt, nhiều chuyện vừa diễn ra tức khắc mẹ Việt cũng chẳng thể nhớ tường tận. Nhưng ký ức về hai người con trai đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của dân tộc vẫn mãi là vết thương khắc sâu trong lòng mẹ, không bao giờ phai nhạt.

Người con cả của mẹ Việt, liệt sĩ Nguyễn Hữu Cường, nhập ngũ năm 1963, khi mới tròn 17 tuổi. Là một người có hoài bão, có chí lớn, trước ngày vào chiến trường, anh Cường đã bày tỏ quyết tâm với thầy mẹ: “Con đi vào Nam chiến đấu, một là xanh cỏ, hai là đỏ ngực thì con sẽ về”. Nói rồi, anh đi, để lại sau lưng quê nhà yêu dấu, để lại nỗi nhớ thương vời vợi trong lòng thầy mẹ và các em, để lại cả khoảng trời thanh xuân vừa chớm nở.

“Trước ngày vào chiến trường, anh tôi hứa sẽ viết thư về cho gia đình. Nhưng phải đến tám tháng sau, lá thư duy nhất cũng là lá thư cuối cùng mới đến được quê nhà”. Ông Nguyễn Hữu Tài (75 tuổi), em trai của liệt sĩ Nguyễn Hữu Cường, vừa kể vừa đưa ánh mắt về phía mẹ Việt đang ngồi lặng im. Chỉ những người thân trong gia đình mới hiểu, lòng mẹ từ lâu vẫn cuộn trào những cơn đau.

Trong lá thư còn vương mùi khói lửa, đạn bom, người lính trẻ gửi lời chào “Thầy mẹ kính mến, các em thân mến”, rồi dặn dò: “Con đã vào đến chiến trường. Các em ở nhà chăm sóc bố mẹ thay anh, gắng học hành giỏi giang. Mong có ngày trở về để gia đình bên nhau”. Ước nguyện giản dị ấy đã mãi mãi dừng lại khi gia đình nhận tờ giấy báo tử in đậm dòng chữ: “Ông Nguyễn Hữu Cường đã hy sinh ngày 14/6/1966, tại mặt trận phía Nam”.

Nỗi mong nhớ khắc khoải, niềm hy vọng tìm được mộ, hài cốt của hai người con trai đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước vẫn luôn đau đáu trong lòng của Mẹ Việt Nam Anh hùng Hoàng Thị Việt (105 tuổi, xã Hoằng Hóa).

Chính quyền địa phương tổ chức lễ truy điệu cho liệt sĩ Nguyễn Hữu Cường ở sân HTX. Tiếng khóc thê lương văng vẳng một góc làng. Lúc bấy giờ, ông Tài là cậu thiếu niên 14 tuổi, đã nhận thức sâu sắc được nỗi đau, mất mát của gia đình. Ông Tài không nhớ rõ mẹ Việt lúc bấy giờ đã gào khóc những gì nhưng bà như chết nửa linh hồn. “Ngày ấy, sân HTX không lúc nào ngưng tiếng khóc của thân nhân các gia đình liệt sĩ, có ngày tổ chức đến 2 lễ truy điệu”, ông Tài chia sẻ.

Nỗi đau mất đi người con trai cả chưa nguôi ngoai trong lòng người mẹ. Ba năm sau, người con trai thứ hai của mẹ Việt là anh Nguyễn Hữu Tráng, sinh năm 1949 viết quyết tâm thư bằng máu, tiếp bước anh trai lên đường nhập ngũ. Trước lúc đi, anh nắn nót ghi ngày nhập ngũ lên cánh cửa căn phòng nhỏ như một lời hẹn sẽ trở về.

Từ chiến trường, những cánh thư đều đặn gửi về kể chuyện đơn vị, hỏi thăm sức khỏe thầy mẹ, các em. Trong thư, anh Tráng vui mừng báo tin mình được kết nạp Đảng, được phong danh hiệu “Dũng sĩ diệt Mỹ”, “Dũng sĩ diệt cơ giới”... Nhưng rồi, sau ngày đất nước thống nhất, điều gia đình mong mỏi nhất là được nhìn thấy anh Tráng trở về đoàn tụ đã không thành hiện thực. Một lần nữa, nỗi đau đớn, mất mát lại đến khi gia đình nhận giấy báo tử, xác nhận anh Nguyễn Hữu Tráng đã hy sinh năm 1969, tại mặt trận phía Nam.

Hai người con, hai cuộc chia ly mãi mãi để lại trong lòng mẹ Việt nỗi đau đáu khôn nguôi. Có những đêm, mẹ Việt vẫn nghẹn ngào gọi tên các con: “Cường ơi, Tráng ơi, sao không về với mẹ...”. Gia đình đã nhiều lần lần theo những manh mối ít ỏi để tìm nơi các anh yên nghỉ. Vậy mà, lòng người đau đáu mà thời gian vô tình, mọi sự biến đổi không ngừng, chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, tất cả chỉ còn lại những thông tin rời rạc.

Năm 2025, trong đợt cao điểm thu nhận mẫu ADN cho thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin, lực lượng Công an tỉnh Thanh Hóa đến lấy mẫu ADN của mẹ Việt. Mẹ Việt và gia đình trân trọng, cảm ơn nỗ lực, sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, các cấp, các ngành. Mẹ Việt và gia đình cũng rất thấu hiểu những khó khăn, thách thức trên hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt và xác định danh tính cho các anh hùng liệt sĩ. Nhưng chỉ cần còn một tia hy vọng, mẹ Việt và gia đình vẫn chờ, vẫn đợi...

Khi số phận cá nhân gắn liền với số phận dân tộc, nỗi đau của mẹ Việt là nỗi đau chung của dân tộc; nỗi mất mát của mẹ Việt là mất mát chung của dân tộc.

Nhưng liệu mẹ Việt và biết bao người mẹ có con là liệt sĩ còn bao nhiêu thời gian để tiếp tục đợi chờ? Mỗi ngày trôi qua, nhiều thân nhân trực hệ của các liệt sĩ lần lượt đi hết cuộc đời mình trong nỗi khắc khoải chưa một lần biết chính xác nơi người thân yên nghỉ. Cùng với sự ra đi của họ, những ký ức, những manh mối ít ỏi về một người lính cũng dần khép lại. Mỗi ngày trôi qua lại thêm một cơ hội bị bỏ lỡ, thêm một khoảng trống lịch sử chưa kịp lấp đầy. Điều đó lý giải vì sao công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ luôn được Đảng, Nhà nước xác định là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng.

Nén nhang thơm thay lời thành kính tri ân công lao, đóng góp của các anh hùng liệt sĩ.

Theo thống kê, hiện cả nước vẫn còn trên 175.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt, hơn 300.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính hoặc thiếu thông tin. Thanh Hóa có 32 nghĩa trang liệt sĩ và 3 đài tưởng niệm có an táng liệt sĩ với 11.174 phần mộ, trong đó 2.955 phần mộ tại 25 nghĩa trang cần lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ.

Từ những trăn trở đó, “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” được triển khai, thực hiện trên phạm vi cả nước. Đây là lần đầu tiên việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được triển khai với quy mô lớn, kết hợp đồng thời giữa dữ liệu lịch sử, hồ sơ lưu trữ, thông tin nhân chứng và thành tựu của khoa học.

Những hạt mưa vẫn rơi nhè nhẹ trên Nghĩa trang liệt sĩ Triệu Sơn. Hơn nửa thế kỷ đã đi qua nhưng trên nhiều tấm bia mộ vẫn còn những khoảng trống cần lấp đầy. Đó là khoảng trống về một cuộc đời, một con người đã hiến dâng tuổi xuân của mình để tô thắm trang sử vẻ vang của dân tộc; và là nỗi ngóng trông, hy vọng của những người mẹ, người cha, người con, anh em ruột thịt về một ngày được đón liệt sĩ trở về trong vòng tay yêu thương...

Đáp lại hy vọng, sự chờ đợi ấy, hành trình tri ân đang tiếp tục được nối dài. Hành trình ấy bắt đầu từ những con người lặng lẽ đi ngược dòng thời gian, với một khát vọng duy nhất: nối lại những nhịp cầu đoàn tụ còn dang dở giữa người đã khuất và những người đang đợi chờ.

Bài và ảnh: Thảo Linh