Nối dài mạch nguồn âm nhạc dân tộc

Lễ trao Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 vinh danh những tập thể, cá nhân có nhiều đóng góp cho âm nhạc dân tộc

Tiếp nối tâm nguyện của người mở đường

Sinh thời, GS.TS Trần Văn Khê (1921-2015) là học giả, nhà nghiên cứu âm nhạc hàng đầu Việt Nam; ông đã dành hơn 60 năm cho công tác nghiên cứu, giảng dạy và quảng bá âm nhạc truyền thống ra thế giới. Bằng uy tín khoa học cùng nhiệt huyết bền bỉ, ông có nhiều đóng góp trực tiếp và gián tiếp trong quá trình đưa các di sản nghệ thuật Việt Nam đến với quốc tế. Nhã nhạc cung đình Huế, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Ca trù, Quan họ Bắc Ninh và Đờn ca tài tử Nam Bộ lần lượt được UNESCO ghi danh.

Những năm cuối đời, điều ông trăn trở là có một không gian lưu giữ đầy đủ những tư liệu quý về âm nhạc dân tộc, đồng thời thành lập quỹ học bổng hoặc giải thưởng thường niên dành cho những người theo đuổi nghiên cứu, thực hành nghệ thuật truyền thống.

Từ di nguyện ấy, cùng sự chung tay của các thân hữu, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ và những người tâm huyết, Quỹ Học bổng Trần Văn Khê chính thức ra đời vào tháng 7.2021. Việc duy trì Giải thưởng và Học bổng Trần Văn Khê trở thành hoạt động thường niên giàu ý nghĩa, góp phần lan tỏa giá trị âm nhạc dân tộc, khích lệ các thế hệ nghệ sĩ, học sinh, nhà nghiên cứu tiếp tục gìn giữ, sáng tạo và đưa di sản vươn xa.

Tham dự lễ trao giải, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP.HCM Nguyễn Phước Lộc đánh giá cao những đóng góp bền bỉ của Quỹ Học bổng Trần Văn Khê trong hành trình bảo tồn, phát huy di sản âm nhạc dân tộc. Theo ông, giải thưởng tiếp nối tâm nguyện của cố GS.TS Trần Văn Khê, đồng thời tạo động lực để các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu và những người tâm huyết tiếp tục gìn giữ, truyền dạy, đưa âm nhạc truyền thống đến gần hơn với công chúng.

Nhắc lại quan niệm của cố GS.TS Trần Văn Khê: “Âm nhạc dân tộc không hề nhỏ bé, nó là cả một đại dương của tâm hồn Việt”, ông Nguyễn Phước Lộc khẳng định, bảo tồn di sản không dừng ở lưu giữ tư liệu, mà cốt lõi là nuôi dưỡng tình yêu âm nhạc truyền thống trong đời sống xã hội. Những giá trị tinh thần bền vững ấy góp phần bồi đắp bản sắc dân tộc, tăng cường sức mạnh nội sinh và quảng bá hình ảnh Việt Nam ra thế giới.

Ông Dương Trọng Dật, Giám đốc Quỹ Học bổng Trần Văn Khê cho biết, giải thưởng hướng đến việc lan tỏa sâu rộng các giá trị âm nhạc truyền thống Việt Nam; đồng thời cổ vũ những tập thể, cá nhân tiêu biểu trong nghiên cứu, giảng dạy, biểu diễn và truyền bá di sản, nhất là những giá trị nguyên gốc được nhiều thế hệ nghệ nhân âm thầm gìn giữ, trao truyền.

NSND Tuyết Mai biểu diễn nhạc cụ dân tộc tại Lễ trao giải Trần Văn Khê

Những “nhịp cầu” nối quá khứ với tương lai

Sau quá trình làm việc cẩn trọng của Hội đồng Nghệ thuật, tám tập thể, cá nhân tiêu biểu đã được vinh danh tại mùa giải năm 2026. Hai tập thể nhận giải là Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế và Nhóm Xẩm 48h.

Nhà hát Nghệ thuật truyền thống Cung đình Huế ghi dấu ấn với nhiều đóng góp trong bảo tồn, phục hồi và phát huy giá trị Nhã nhạc, tuồng cùng các điệu múa cung đình. Trong khi đó, Nhóm Xẩm 48h tạo được dấu ấn bằng những cách làm mới, đưa hát xẩm đến gần công chúng, đặc biệt là giới trẻ, thông qua giáo dục di sản, số hóa tư liệu và các chương trình biểu diễn sáng tạo.

Ở hạng mục cá nhân, sáu gương mặt được vinh danh gồm NGƯT Phạm Thúy Hoan, NSƯT Huỳnh Khải, NSƯT Phạm Văn Môn, NSND Ngô Tuyết Mai, NNƯT Nguyễn Tấn Khoa và TS Mai Mỹ Duyên. Mỗi người đều có hàng chục năm bền bỉ với công tác đào tạo, nghiên cứu, biểu diễn và truyền dạy âm nhạc dân tộc.

Điểm gặp gỡ giữa các chủ nhân giải thưởng là sự bền bỉ với di sản, dù mỗi người lựa chọn một con đường riêng. Có người lặng lẽ đứng lớp, truyền lại vốn nghề; có người nghiên cứu, hệ thống hóa tư liệu; có người đưa tiếng đàn, lời ca lên sân khấu và cộng đồng. Những đóng góp ấy tạo nên các “nhịp cầu” để tri thức của thế hệ trước không bị đứt đoạn, đồng thời mở thêm cơ hội cho công chúng hôm nay tiếp cận những giá trị nguyên gốc của âm nhạc dân tộc.

Một trong những câu chuyện để lại nhiều xúc động tại lễ trao giải là hành trình 17 năm dạy âm nhạc dân tộc miễn phí cho cộng đồng của NSND Ngô Tuyết Mai. Không phân biệt tuổi tác, chỉ cần học viên có tình yêu với giai điệu truyền thống, bà đều đón nhận và tận tình hướng dẫn. Nhìn lại chặng đường đã qua, nữ nghệ sĩ chia sẻ, có nhiều nỗi buồn nhưng niềm vui cũng rất lớn; dù gặp khó khăn, bà vẫn cố gắng duy trì lớp học cho cộng đồng. Vì thế, khoảnh khắc được xướng tên tại Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 trở thành dấu mốc đặc biệt đối với NSND Ngô Tuyết Mai. Bà cảm nhận như cố GS.TS Trần Văn Khê đang tiếp thêm động lực để mình tiếp tục cống hiến những gì đang có cho cộng đồng, nối dài tấm gương của người thầy trong hành trình đưa âm nhạc Việt Nam đến với công chúng trong nước và bạn bè quốc tế.

Niềm vui của bà còn đến từ sự hiện diện của những người trẻ tại mùa giải năm nay, trong đó có Nhóm Xẩm 48h. Theo NSND Ngô Tuyết Mai, ngày càng nhiều bạn trẻ chủ động tìm về, trân trọng và tiếp nối hát xẩm, một di sản quý mà cha ông để lại. Bà nhắn nhủ thế hệ kế cận, khi đã có niềm tin và tình yêu với âm nhạc truyền thống, cần giữ vững ngọn lửa ấy, thắp sáng hơn nữa để giá trị di sản được lan tỏa trong cộng đồng.

Với Nhóm Xẩm 48h, những làn điệu cổ truyền đã bước ra khỏi không gian biểu diễn quen thuộc để đến gần hơn với công chúng. Chị Đinh Thảo, người sáng lập nhóm cho biết, từ mong muốn tạo một sân chơi văn hóa để giới trẻ tiếp cận và hiểu sâu hơn về âm nhạc truyền thống, nhóm đã tổ chức các lớp học chèo, xẩm, tạo cơ hội để người trẻ trực tiếp gặp gỡ, giao lưu và học nghề từ các nghệ nhân, nghệ sĩ gạo cội.

Giải thưởng Trần Văn Khê năm 2026 một lần nữa cho thấy sự tiếp nối giữa các thế hệ: Từ những bậc tiền bối kiên trì trao truyền tri thức đến những người trẻ đang tìm cách gìn giữ và làm mới bản sắc văn hóa dân tộc. Mạch nguồn âm nhạc truyền thống Việt Nam, như cách cố GS.TS Trần Văn Khê từng ví von, vẫn là một đại dương rộng lớn, mang sức sống bền bỉ trong dòng chảy đương đại.

HỒNG HẠNH; ảnh: BTC