Những điểm hẹn đánh thức sức sống cộng đồng

“Ngôi nhà chung” hấp dẫn

Thực tế cho thấy, cùng với việc đầu tư xây mới cơ sở vật chất, nhiều xã, phường đang tìm cách “thổi” thêm sức sống vào những không gian vốn có.

Góc đọc sách cho thiếu nhi tại "Không gian văn hóa - kết nối cộng đồng" phường Bồ Đề, Hà Nội. Ảnh: Mai Khôi

Tại xã Dân Hòa, Thư viện cộng đồng được ra mắt tháng 6-2026 từ nhu cầu đọc sách của người dân, hình thành thêm một thiết chế văn hóa phục vụ cộng đồng, góp phần phát triển văn hóa đọc và xây dựng xã hội học tập.

Trong khi đó, mô hình điểm về phát huy hiệu quả thiết chế văn hóa cơ sở tại Nhà văn hóa - Khu thể thao thôn Vạn Điểm xã Phú Xuyên được xây dựng trên cơ sở các hoạt động sẵn có của địa phương, được sắp xếp, tổ chức lại theo hướng khoa học, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Đây là mô hình tiêu biểu, góp phần cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW bằng những hoạt động thiết thực, gắn với chăm lo đời sống nhân dân, khai thác hiệu quả thiết chế văn hóa và phát huy bản sắc văn hóa Thủ đô.

Còn tại phường Bồ Đề, mô hình “Không gian văn hóa - kết nối cộng đồng” tại tổ dân phố số 23 được xây dựng với mục tiêu trở thành một địa chỉ văn hóa thân thiện, thiết thực, nơi người dân có thể đến gặp gỡ, đọc sách, rèn luyện thể dục thể thao, giao lưu, học hỏi, chia sẻ, kết nối và cùng nhau xây dựng cộng đồng văn minh, đoàn kết. Theo định hướng chung, mô hình hướng tới mục tiêu làm đa dạng sinh hoạt cộng đồng, dựa trên nhu cầu thực của người dân.

Mô hình "Không gian văn hóa - kết nối cộng đồng" phường Bồ Đề, Hà Nội đáp ứng nhu cầu phát triển văn hóa của người dân. Ảnh: Mai Khôi

Theo Phó Chủ tịch UBND phường Bồ Đề Đào Thị Hoa, phường kỳ vọng không gian này góp phần tăng cường sự gắn kết giữa các thế hệ, thu hẹp khoảng cách giữa người dân bản địa và cư dân mới chuyển đến chung cư. Qua đó, xây dựng nếp sống văn minh, môi trường sống an toàn, nghĩa tình và nâng cao đời sống tinh thần của nhân dân.

Đáng chú ý, Bồ Đề không xác định đây là nơi người dân “đến tham gia” những hoạt động đã được sắp đặt sẵn. Người dân được xác định vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là chủ thể xây dựng và vận hành mô hình. Các hoạt động được tổ chức dựa trên nhu cầu thực tế, có lịch công khai, lực lượng phụ trách; đồng thời phường khuyến khích người dân đề xuất sáng kiến và trực tiếp tham gia tổ chức.

Điều này được cư dân phường Bồ Đề cảm nhận khá rõ. Ông Hoàng Minh, cư dân tòa CT2A, chung cư HanoiHomeLand trên địa bàn phường Bồ Đề, cho rằng trong môi trường chung cư, cả người lớn và trẻ em đều thiếu những không gian để giao lưu trực tiếp. Những căn hộ riêng, cùng sự phổ biến của internet, dễ khiến con người thu hẹp giao tiếp. Vì vậy, khi có một không gian để chơi thể thao, đọc sách, trò chuyện, trẻ em có thêm cơ hội gặp gỡ, học hỏi; người lớn cũng có nơi giao lưu với hàng xóm.

Phó Chủ tịch UBND phường Bồ Đề Đào Thị Hoa phát biểu tại lễ ra mắt mô hình. Ảnh: Mai Khôi

Thực tế hoạt động bước đầu cho thấy những nhu cầu ấy không phải là mong muốn trên giấy. Tại đây, ccác câu lạc bộ võ thuật, aerobic đã hoạt động khá tích cực; không gian đọc sách dành cho trẻ em cũng được bổ sung từ nhu cầu của người dân. Người dân tiếp tục đề xuất thêm những câu lạc bộ mới như guitar, nghệ thuật, tạo điều kiện để lớp trẻ phát huy năng khiếu.

Tổ trưởng tổ dân phố số 23 Vũ Anh Tuấn cho biết, trong quá trình vận hành trước khi chính thức ra mắt đã có hàng trăm trẻ em đăng ký tham gia các hoạt động của mô hình. Các hoạt động hiện nay được tổ chức trên tinh thần tự nguyện và hướng tới phục vụ cộng đồng. Việc vận hành không gian cũng đòi hỏi sự phối hợp, chia sẻ trách nhiệm về cơ sở vật chất, điện, nước, vệ sinh và kinh phí. Đây là những vấn đề rất thực tế nhưng cũng cho thấy một không gian cộng đồng muốn tồn tại lâu dài phải có sự đồng thuận và chung tay của chính cộng đồng.
Từ mô hình điểm tại tổ dân phố số 23, phường Bồ Đề hướng tới phát triển các mô hình tương tự theo hướng thiết thực, linh hoạt, phù hợp với đặc điểm từng khu dân cư. Bên cạnh văn hóa đọc, văn nghệ, thể thao, kỹ năng sống và kỹ năng số, phường dự kiến lồng ghép việc tìm hiểu truyền thống làng cổ, văn hóa ven sông Hồng cho thanh thiếu niên, qua đó tạo thêm dấu ấn riêng cho không gian văn hóa của địa phương.

Đó chính là điểm khiến mô hình ở Bồ Đề không chỉ là câu chuyện về một không gian vật chất, mà hướng tới hình thành một “ngôi nhà chung” của cộng đồng.

Chung tay xây dựng giá trị sáng tạo và bền vững

Với mạng lưới thiết chế văn hóa cơ sở rộng khắp, Hà Nội có nền tảng quan trọng để đưa hoạt động văn hóa đến gần người dân. Nhằm cụ thể hóa Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, thành phố Hà Nội triển khai Chương trình hành động phát triển văn hóa Thủ đô.

Theo đó, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội đã ban hành các hướng dẫn, kế hoạch triển khai mô hình tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở. Mô hình “Mỗi xã, phường có một mô hình hay, cách làm hiệu quả phát huy hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở” được 126/126 xã, phường trên địa bàn thành phố đăng ký triển khai.

Bên cạnh đó, tại Kế hoạch tổ chức phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” giai đoạn 2026-2030 của UBND thành phố Hà Nội cũng đặt giải pháp xây dựng, thí điểm những mô hình có cách làm sáng tạo, hiệu quả, gắn thiết chế cơ sở với bảo tồn văn hóa truyền thống, xây dựng nếp sống văn minh và tăng cường gắn kết cộng đồng.

Mô hình "Không gian văn hóa - kết nối cộng đồng" là nơi giao lưu, kết nối các thế hệ. Ảnh: Mai Khôi

Thực tế, các địa phương đã có cách làm sáng tạo trong triển khai các mô hình tổ chức hoạt động tại thiết chế văn hóa cơ sở mà trường hợp ở tổ dân phố số 23, phường Bồ Đề là ví dụ cụ thể.

Phó Chủ tịch UBND phường Bồ Đề Đào Thị Hoa nhấn mạnh, về lâu dài, phường không hướng tới một mô hình cứng nhắc mà phát triển theo hướng thiết thực, linh hoạt, có bản sắc riêng ở từng khu dân cư. Hiệu quả không chỉ được đo bằng số lượng hoạt động mà bằng mức độ người dân tham gia, sự hài lòng và khả năng duy trì thường xuyên; những cách làm hiệu quả sẽ tiếp tục được hoàn thiện và nhân rộng.

Những cách làm trên cho thấy chuyển động đáng chú ý trong đời sống văn hóa cơ sở khi không gian văn hóa ngày càng được quan tâm ở khả năng phục vụ con người và tạo ra tương tác giữa con người với con người. Điều này càng có điều kiện phát huy trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khi cấp xã, phường trực tiếp hơn trong nắm bắt đời sống dân cư và tổ chức các hoạt động sát với từng cộng đồn

Những mô hình hiệu quả sẽ được nhân rộng để phục vụ người dân. Ảnh: Mai Khôi

Trong bối cảnh Hà Nội đang phát triển mạnh mẽ, việc mở rộng không gian đô thị và hình thành những cộng đồng dân cư mới đang cho thấy giá trị. Và khi người dân được hỏi về nhu cầu sinh hoạt văn hóa, được tạo điều kiện để cùng tổ chức, đóng góp và quản lý, thiết chế văn hóa cơ sở sẽ trở thành một phần của đời sống cộng đồng.

Điều đó cũng cho thấy, trên hành trình phát triển văn hóa Thủ đô, không gian văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi thuộc về cộng đồng. Và cộng đồng chỉ thực sự bền vững khi có những không gian để gặp nhau, chia sẻ và cùng tạo dựng những giá trị chung.

Mai Khôi - Hương Giang