Những án tử được ân giảm gây bất bình: Kỳ 3: Tranh cãi quanh cuộc chiến 'xin được quyền… chết'

Đến năm 2011, Gary Haugen đã ngồi tù 30 năm. Năm 1981, ở tuổi 19, bị cáo cao 1,9m này bị kết tội sát hại Mary Archer (39 tuổi), mẹ bạn gái cũ của mình. Gary nhận tội và bị kết án tù chung thân với khả năng được ân xá.

Kathy Pratt - em gái nạn nhân - cho biết chị cô đã chia tay Gary và giải thích: "Trong suy nghĩ của Gary, có thể vì mẹ tôi đã xen vào chuyện tình cảm giữa 2 người", trong khi Gary cho rằng nguyên nhân vì mẹ của bạn gái đã khuyên cô phá thai. Năm 2007, Gary bị chuyển tới khu biệt giam dành cho tử tù, lý do là phạm nhân này vừa bị tuyên án tử hình về tội sát hại David Polin - một phạm nhân mà Gary tưởng đã tố cáo 1 người bạn khác của mình sử dụng ma túy. Trong những tháng năm dài chờ kháng cáo, Gary phải vào khu biệt giam dành cho tử tù - nơi mà phạm nhân này mô tả là "địa ngục trần gian". Một ngày của Gary bắt đầu vào khoảng 5 giờ 30, ăn sáng xong, làm một số việc như quét hoặc lau nhà, rồi đọc sách, xem tivi, nghe nhạc hoặc tập tạ và được phép ra ngoài 1 tiếng mỗi ngày.

Quá ngán ngẩm với cảnh trong xà lim chờ chết nên sau khi Tòa án tối cao bang Oregon ra phán quyết giữ nguyên án tử hình vào năm 2010, Gary quyết định không theo đuổi các kháng cáo còn lại và yêu cầu được thi hành án tử, mà nếu được thực hiện sẽ trở thành vụ hành quyết đầu tiên ở Oregon kể từ năm 1997, sau khi bang này ngưng thi hành án tử từ năm 1984. Chính quyền đã yêu cầu thẩm phán ấn định ngày 28/7/2011 sẽ thi hành án.

Gary Haugen (giữa) tại tòa

Nhưng Gary không dễ thực hiện được mong muốn của mình khi số phận của phạm nhân này bị cuốn vào cuộc tranh luận về án tử. Ngay lập tức các luật sư cũ của Gary phản bác, bày tỏ nghi ngờ đối với năng lực tâm thần của phạm nhân, rằng Gary từng xin thi hành án rồi lại xin hủy và dựa trên ý kiến của chuyên gia tâm thần rằng Gary không đủ điều kiện để được thi hành án tử. Biết được điều này, Gary từ chối các luật sư và xin tòa cho phép tự bào chữa. Lệnh thi hành án tử được Tòa án quận Marion ban hành với ngày thi hành án dự kiến là 06/12/2011.

Thế nhưng, bất ngờ vào ngày 22/11/2011 theo yêu cầu của các tổ chức ủng hộ xóa bỏ án tử, Thống đốc John Kitzhaber đã yêu cầu tòa án tạm dừng việc thi hành án tử hình đối với Gary Haugen đồng thời tuyên bố ông sẽ không cho phép bất kỳ vụ hành quyết nào xảy ra trong nhiệm kỳ của mình. Song Gary Haugen đã từ chối lệnh ân xá này và khởi kiện để yêu cầu được thi hành án tử. Tháng 8/2012, một thẩm phán tòa án cấp quận tuyên bố việc hoãn thi hành án tử đối với Gary Haugen không hợp lệ, vì theo quy định của bang này, một tù nhân phải chấp nhận việc ân xá thì mới có hiệu lực.

Thống đốc Kitzhaber đã kháng cáo quyết định của tòa án cấp sơ thẩm lên Tòa án Tối cao Oregon với lập luận rằng sự chấp nhận không bao giờ là điều kiện bắt buộc đối với việc ân xá, giảm án hoặc hoãn thi hành án vô điều kiện. Năm 2013, Tòa án Tối cao đã ra phán quyết khẳng định lệnh hoãn thi hành án của Thống đốc Kitzhaber là hợp hiến.

Và thêm một sự việc nằm ngoài dự tính của Gary Haugen: Năm 2022, phạm nhân này có tên trong danh sách 17 án tử hình được ân giảm thành chung thân và lần này không thấy Gary phản đối.

NGA NGUYỄN