Nhìn từ 'cơn khát' đầu vào cho tăng trưởng

Bóc tách cơ cấu hàng nhập khẩu

Bức tranh thương mại bảy tháng đầu năm cho thấy một sự đảo chiều đáng chú ý. Số liệu từ Cục Thống kê (Bộ Tài chính) cho thấy, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu hàng hóa đạt 659,58 tỷ USD, tăng 28,1% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu vẫn tăng mạnh 21,7%, đạt 319,53 tỷ USD, nhưng nhập khẩu tăng nhanh hơn, tới 34,8%, đạt 340,05 tỷ USD. Kết quả là cán cân thương mại nhập siêu 20,52 tỷ USD, trong khi cùng kỳ năm 2025 còn xuất siêu 10,35 tỷ USD. Riêng tháng 7, Việt Nam nhập siêu 3,59 tỷ USD.

Nếu chỉ nhìn vào con số nhập siêu, đây có thể là tín hiệu khiến thị trường lo ngại, nhất là với một nền kinh tế có độ mở cao như Việt Nam. Nhưng bóc tách cơ cấu hàng nhập khẩu cho thấy một bức tranh khác. Trong 340,05 tỷ USD kim ngạch nhập khẩu bảy tháng, nhóm tư liệu sản xuất đạt 319,95 tỷ USD, chiếm tới 94,1%; trong đó máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng chiếm 56,9% và nhóm hàng nguyên, nhiên, vật liệu chiếm 37,2%. Hàng tiêu dùng chỉ chiếm 5,9%. Riêng điện tử, máy tính và linh kiện đạt 135,8 tỷ USD, tăng 65,9%; máy móc, thiết bị, dụng cụ, phụ tùng khác đạt 41,07 tỷ USD, tăng 22,7%.

Một chi tiết đáng lưu ý là sự khác biệt giữa hai khu vực kinh tế. Bảy tháng, khu vực kinh tế trong nước nhập siêu 28,5 tỷ USD, trong khi khu vực FDI, kể cả dầu thô, vẫn xuất siêu 7,98 tỷ USD. Khu vực FDI cũng chiếm 80,1% tổng kim ngạch xuất khẩu. Điều này cho thấy nhập siêu không chỉ cần được nhìn qua quy mô cán cân thương mại, mà còn qua cấu trúc sản xuất và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị.

“Cơn khát” đầu vào của một nền kinh tế đang tăng tốc

Đặt thương mại cạnh các chỉ báo sản xuất và đầu tư, mối liên hệ trở nên rõ hơn. Cục Thống kê đánh giá nhập siêu 20,52 tỷ USD chủ yếu do nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, máy móc và hàng hóa phục vụ sản xuất, đầu tư đang gia tăng. Chỉ số sản xuất công nghiệp bảy tháng năm 2026 tăng 11,4% so với cùng kỳ, là mức tăng cao nhất của cùng kỳ trong nhiều năm. Riêng ngành chế biến, chế tạo tăng 12%, đóng góp 9,3 điểm phần trăm vào mức tăng chung; sản xuất kim loại tăng 23,5%, sản xuất xe có động cơ tăng 16%, điện tử, máy vi tính và sản phẩm quang học tăng 12,8%. Cùng với đó, vốn đầu tư thực hiện từ nguồn ngân sách Nhà nước bảy tháng ước đạt 445,5 nghìn tỷ đồng, tăng 18,4% so với cùng kỳ.

Ở góc nhìn này, nhu cầu nhập khẩu lớn hơn có thể được xem là một hệ quả tương đối tự nhiên khi năng lực sản xuất, đầu tư, trong đó có đầu tư hạ tầng và hoạt động chế biến, chế tạo cùng mở rộng. Ông Shantanu Chakraborty, Giám đốc Quốc gia ADB tại Việt Nam nhận định, nhập khẩu đang tăng nhanh hơn xuất khẩu và tạo ra mức nhập siêu đáng kể, nhưng một phần nguyên nhân là sản xuất mạnh hơn, kéo theo nhu cầu nhập máy móc, thiết bị, nguyên liệu và linh kiện. “Tuy nhiên, điều này cũng cho thấy sự cần thiết phải phát triển các ngành công nghiệp hỗ trợ, nâng cao giá trị gia tăng trong nước và củng cố các chuỗi cung ứng nội địa”, ông Shantanu lưu ý.

Ông Vũ Bình Minh, CFA, Giám đốc Kinh doanh vốn và tiền tệ, Khối Thị trường vốn và dịch vụ Chứng khoán, HSBC Việt Nam cũng cho rằng, phần lớn mức tăng nhập khẩu tập trung ở máy móc, thiết bị và nguyên vật liệu, tức các nhóm hàng phục vụ đầu tư và sản xuất. Do đó, theo chuyên gia này, nhập siêu hiện nay có xu hướng mang tính chất chuẩn bị cho năng lực sản xuất của giai đoạn sau và khác về bản chất với nhập siêu do tiêu dùng.

Những góc nhìn như vậy giúp tránh kết luận đơn giản rằng cán cân thương mại chuyển sang âm đồng nghĩa nền kinh tế yếu đi. Trong một chu kỳ đầu tư mở rộng, nhập khẩu máy móc, linh kiện và nguyên liệu có thể tăng trước khi năng lực mới chuyển hóa đầy đủ thành sản lượng và xuất khẩu. Điện tử, máy tính và linh kiện nhập khẩu tăng 65,9%, trong khi sản xuất điện tử, máy vi tính và sản phẩm quang học tăng 12,8%, cho thấy nhu cầu đầu vào đi cùng sự mở rộng sản xuất.

Nhập siêu không chỉ cần được nhìn qua quy mô cán cân thương mại, mà còn qua cấu trúc sản xuất và mức độ tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị

Phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hoá

Tuy nhiên, chính cơ cấu này cũng đặt ra câu hỏi lớn hơn về mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài. Bảy tháng, Việt Nam nhập siêu từ Trung Quốc 93 tỷ USD, tăng 39,7%; nhập siêu từ Hàn Quốc 32,4 tỷ USD, tăng 86,9%; nhập siêu từ ASEAN 12,2 tỷ USD, tăng 45,8%... Đây là những mắt xích quan trọng của chuỗi cung ứng khu vực, nhưng mức phụ thuộc lớn cũng khiến sản xuất trong nước nhạy cảm hơn trước biến động giá, tỷ giá và rủi ro gián đoạn nguồn cung.

Ông Bùi Minh Giáp, chuyên gia kinh tế trưởng của ADB tại Việt Nam nhìn nhận, nhập khẩu tăng có hai mặt. Một mặt, diễn biến này phản ánh sản xuất đang mở rộng và doanh nghiệp cần thêm máy móc, thiết bị, nguyên liệu và linh kiện. Mặt khác, điều này cho thấy nền kinh tế vẫn phụ thuộc đáng kể vào đầu vào nhập khẩu. Vì vậy, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và tăng giá trị gia tăng trong nước là những nhiệm vụ quan trọng.

Các chuyên gia ADB khuyến nghị chính sách tiền tệ linh hoạt nhưng thận trọng, theo sát lạm phát, tỷ giá, thanh khoản và chất lượng tín dụng; chính sách tài khóa ưu tiên đầu tư công chất lượng cao vào hạ tầng, logistics, năng lượng, hạ tầng số và kỹ năng.

Nhập siêu có thể chấp nhận trong những giai đoạn nhất định khi hàng nhập khẩu chủ yếu giúp tạo ra năng lực sản xuất mới và được chuyển hóa thành năng suất, xuất khẩu, giá trị gia tăng cao hơn. Theo các chuyên gia, phát triển công nghiệp hỗ trợ, nâng tỷ lệ nội địa hóa và giá trị gia tăng trong nước là câu trả lời dài hạn cho mặt trái của “cơn khát” đầu vào này. Khi doanh nghiệp trong nước cung ứng được nhiều hơn linh kiện, vật liệu, dịch vụ kỹ thuật và logistics, phần giá trị giữ lại trong nền kinh tế cũng sẽ lớn hơn.

Vì thế, nhập siêu hơn 20 tỷ USD hiện nay chưa nhất thiết là một tín hiệu tiêu cực nếu phần lớn dòng hàng nhập khẩu thực sự trở thành “đầu vào” cho năng lực sản xuất mới. Tuy nhiên, về lâu dài, nếu tăng trưởng nhanh dựa trên nhập khẩu nhiều máy móc, linh kiện và nguyên liệu nhưng không được chuyển hóa, giúp cải thiện khả năng nội địa hóa tương ứng, “cơn khát” đó sẽ trở thành một điểm yếu cấu trúc. Chính vì vậy, thước đo quan trọng không chỉ là cán cân thương mại âm hay dương, mà là khả năng biến nhập khẩu đầu vào thành năng lực sản xuất, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh bền vững của nền kinh tế.

Đỗ Lê