Nhiều con đường để chọn nghề, lập nghiệp

Sinh viên tìm hiểu thông tin tuyển dụng tại ngày hội việc làm khuôn viên Trường Đại học Luật Hà Nội

Chọn ngành học để phát triển năng lực

Phạm Bích Phương, Trường THPT Thanh Miện II (xã Bắc Thanh Miện, TP Hải Phòng), thủ khoa toàn quốc Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, đã có lựa chọn khá rõ ràng cho chặng đường sắp tới. Sau khi biết mình là thủ khoa, Phương đăng ký vào Trường Đại học Ngoại thương, ngành Kinh tế đối ngoại.

Trước đó, em từng cân nhắc ngành Sư phạm Toán nhưng sau cùng quyết định chọn Kinh tế đối ngoại vì muốn thử sức trong một môi trường mới, năng động hơn, có cơ hội tham gia nhiều hoạt động ngoại khóa và khám phá thêm những tiềm năng của bản thân.

Bạn Phạm Bích Phương, thủ khoa toàn quốc Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026

Với Phương, lựa chọn ngành học không chỉ là chọn một tấm bằng mà còn là chọn môi trường để phát triển năng lực và mở rộng trải nghiệm. Tuy nhiên, Phương không cho rằng học đại học là đủ để có một vị trí tốt trên thị trường lao động. Bước vào giảng đường, em dự định tích lũy kinh nghiệm thông qua việc thực tập sớm, ưu tiên những công việc liên quan đến chuyên ngành nhưng cũng sẵn sàng thử sức ở những lĩnh vực khác.

Theo Phương, những trải nghiệm ấy sẽ trở thành lợi thế khi em bắt đầu tìm việc sau này. "Em muốn trở thành một người vững về chuyên môn, có nhiều trải nghiệm, tham gia nhiều lĩnh vực và xây dựng cho mình một công việc bền vững, có sự sáng tạo", Phương chia sẻ.

Ở một độ tuổi khác, Nguyễn Thị Hoài Thương, 25 tuổi, đã trải qua những bước đầu của hành trình nghề nghiệp. Ngay từ khi còn học phổ thông, Thương từng là học sinh giỏi tỉnh môn Sinh học và được nhiều người khuyên theo ngành y. Tuy nhiên, chị lựa chọn Trường Đại học Bách khoa Hà Nội và tốt nghiệp ngành Công nghệ sinh học.

Hiện Thương làm nhân viên kiểm tra chất lượng tại một công ty sản xuất thiết bị y tế, với mức thu nhập ban đầu khoảng 8,5 triệu đồng/tháng. Con số này, với một người độc thân, có thể đủ trang trải cuộc sống nếu biết tính toán. Nhưng tiền thuê trọ, điện nước, ăn uống và các chi phí thiết yếu khiến khoản tích lũy mỗi tháng không còn nhiều. Điều khiến Thương trăn trở hơn cả không chỉ là mức lương hiện tại mà còn là câu hỏi vài năm nữa, thu nhập của mình sẽ tăng bằng cách nào.

Nguyễn Thị Hoài Thương, trong một chuyến đi du lịch cùng công ty

Theo Thương, câu trả lời nằm ở khả năng học thêm, nâng cao chuyên môn hoặc chuyển sang những vị trí đòi hỏi kỹ năng cao hơn. Với lao động nữ, cơ hội đào tạo và phát triển nghề nghiệp càng có ý nghĩa bởi nếu làm nhiều năm nhưng công việc chỉ dừng ở một vị trí, rất khó tạo ra bước tiến về thu nhập.

Câu chuyện của Thương cho thấy lựa chọn đại học có thể mở cánh cửa đầu tiên vào nghề nghiệp, nhưng tấm bằng không phải điểm kết thúc. Khi yêu cầu công việc thay đổi, người lao động cũng phải liên tục bổ sung năng lực.

Đi xa để tích lũy, trở về để khởi nghiệp

Lương Đình Thanh, 32 tuổi, tốt nghiệp Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, từng có khoảng 10 năm tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp tại Hà Nội. Sau nhiều năm gắn bó với Thủ đô, anh quyết định trở về Nghệ An và thành lập công ty thiết kế nội thất.

Thanh không xem việc trở về là rời bỏ cơ hội. Ngược lại, anh mang những kinh nghiệm, kỹ năng và cách làm việc tích lũy ở thành phố về phục vụ thị trường quê nhà. Theo anh, Nghệ An đang thay đổi, người dân, đặc biệt là lớp trẻ, có điều kiện kinh tế tốt hơn, đi nhiều nơi hơn và ngày càng có yêu cầu cao về thẩm mỹ, chất lượng công trình.

Khoảng 10 năm làm nghề tại Hà Nội trở thành hành trang quan trọng cho cuộc trở về. Nhưng lập nghiệp ở quê không đồng nghĩa với việc mọi thứ trở nên dễ dàng hơn. Thanh phải tìm khách hàng, xây dựng thương hiệu, tổ chức đội ngũ, cân đối chi phí và tạo dựng niềm tin.

Một thách thức lớn là ở một số nơi, khách hàng vẫn có thói quen tham khảo những căn nhà xung quanh hoặc giao cho thợ tự tính toán, trong khi giá trị của thiết kế kiến trúc, nội thất bài bản chưa phải lúc nào cũng được nhìn nhận đầy đủ.

Thay vì thuyết phục bằng lời nói, Thanh chọn cách chứng minh bằng sản phẩm. Anh trực tiếp khảo sát, trao đổi với khách hàng, tìm hiểu nhu cầu sinh hoạt rồi đưa ra phương án. Khi công trình thi công, anh tiếp tục có mặt để giám sát.

Lương Đình Thanh quyết định trở về Nghệ An sau nhiều năm làm việc tại Thủ đô

Đội ngũ thợ địa phương chưa đồng đều, một số người còn gặp khó khăn khi đọc bản vẽ kỹ thuật. Vì vậy, Thanh phải tìm thợ có tay nghề cao, hướng dẫn đội ngũ và theo sát từng công đoạn.

Anh cho rằng trở về quê không phải là một bước lùi mà là một hướng đi nghề nghiệp mới. Thị trường Nghệ An đang mở ra nhiều cơ hội khi đô thị hóa phát triển, nhu cầu về nhà ở, không gian kinh doanh và dịch vụ ngày càng tăng. Trong khi đó, chi phí thuê mặt bằng, nhân công và vận hành tại quê thấp hơn Hà Nội, giúp doanh nghiệp trẻ giảm áp lực tài chính.

Quan trọng hơn, lớp khách hàng trẻ ngày càng quan tâm đến thẩm mỹ và sẵn sàng đầu tư cho không gian sống. Với Thanh, khởi nghiệp ở quê vì thế vừa là lựa chọn nghề nghiệp, vừa là cách đưa những kinh nghiệm đã tích lũy trở về đóng góp cho quê hương.

Doanh nghiệp cần người "làm được việc"

Từ góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Phương Bình, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần MEGA PLAST PACKAGING, cho rằng nhu cầu tuyển dụng hiện nay đang nghiêng về những vị trí chuyên sâu về kỹ thuật và những người có khả năng "thực chiến".

Theo ông, người lao động không chỉ cần vận dụng kiến thức đã học mà còn phải biết đưa kiến thức vào thực tế, làm việc nhóm và huy động nhiều yếu tố để hoàn thành công việc. Bằng cấp vẫn cần thiết nhưng chưa đủ. Doanh nghiệp ngày càng đánh giá cao năng lực thực hành và kỹ năng mềm.

"Thực tế tuyển dụng cho thấy có những ứng viên sở hữu bằng đại học loại giỏi nhưng lại lúng túng khi thực hiện những thao tác kỹ thuật cơ bản, đọc bản vẽ hay kiểm tra phần mềm máy. Trong khi đó, những lao động có trình độ trung cấp hoặc tốt nghiệp phổ thông nhưng đã có 2-3 năm kinh nghiệm có thể nắm bắt công việc nhanh hơn, giúp doanh nghiệp giảm thời gian đào tạo lại", ông Bình chia sẻ.

Sự chênh lệch ấy đặt ra một câu hỏi đối với công tác đào tạo nhân lực là nhà trường đang chuẩn bị cho người học những gì để họ có thể bước vào doanh nghiệp và bắt nhịp ngay với công việc.

Ông Nguyễn Phương Bình, Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần MEGA PLAST PACKAGING

Ông Bình cho rằng một trong những điểm yếu của lao động trẻ hiện nay là khả năng áp dụng kiến thức vào thực hành. Bằng cấp dù cao nhưng nếu không thể biến kiến thức thành năng lực thực tế, người lao động vẫn có nguy cơ bị đào thải.

Ngược lại, những lao động vừa có bằng cấp, vừa có kỹ năng mềm và biết vận dụng kiến thức vào công việc sẽ có lợi thế, nhất là về công nghệ, ngoại ngữ và sáng tạo. Tuy nhiên, số lượng nhóm nhân lực này vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu của doanh nghiệp và thường nhanh chóng được các công ty, tập đoàn lớn săn đón.

"Doanh nghiệp mong muốn nhà trường và các cơ sở giáo dục nghề nghiệp tăng cường cho sinh viên va chạm thực tế, đẩy mạnh thực hành, khuyến khích sáng tạo và đưa công nghệ vào phục vụ công việc", ông Bình nhấn mạnh.

Thị trường đổi thay, kỹ năng phải đi trước

Những yêu cầu từ doanh nghiệp cho thấy thị trường lao động không đứng yên. Sự thay đổi ấy diễn ra mạnh hơn cùng với AI, tự động hóa và công nghệ sản xuất. Theo ông Bình, một số công việc có thể được máy móc và công nghệ thay thế, đồng thời những lĩnh vực liên quan đến chế tạo, lắp đặt, bảo trì, sửa chữa và đưa công nghệ vào sản xuất cũng mở ra cơ hội mới. "Điều này đặt ra yêu cầu người lao động phải chủ động cập nhật kỹ năng thay vì chỉ dựa vào những gì đã học", ông nói.

Với người trẻ, đây cũng là lúc cần thay đổi cách nhìn về lựa chọn nghề nghiệp. Không phải cứ học đại học là có lợi thế tuyệt đối; cũng không phải học nghề đồng nghĩa với ít cơ hội. Giá trị của mỗi con đường ngày càng phụ thuộc vào năng lực mà người học tạo dựng và khả năng đáp ứng nhu cầu thực tế của thị trường.

Những lựa chọn ấy gợi mở một vấn đề lớn hơn đối với giáo dục. Nếu doanh nghiệp cần người "làm được việc", quá trình đào tạo không thể chỉ dừng ở truyền đạt kiến thức. "Người học cần được tiếp xúc với thực tế, thực hành, làm việc nhóm, giải quyết vấn đề và sử dụng công nghệ ngay trong quá trình học", ông Bình chia sẻ.

Trường Lê