Nhận diện vướng mắc và kiến nghị hoàn thiện xử lý tội 'Tàng trữ trái phép chất ma túy'

Theo quy định tại Điều 249 Bộ luật Hình sự, tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” là hành vi cất giữ, quản lý, bảo quản chất ma túy trong phạm vi kiểm soát của người thực hiện mà không nhằm mục đích mua bán, vận chuyển hay sản xuất. Đây là một trong những “mắt xích” quan trọng, bởi tàng trữ thường là bước trung gian dẫn đến sử dụng hoặc phát sinh các đường dây mua bán, vận chuyển ma túy.

Dấu hiệu pháp lý và thực tiễn nhận diện

Pháp luật hiện hành đã quy định khá rõ các dấu hiệu cấu thành tội phạm, từ hành vi khách quan như cất giữ, che giấu ma túy trong nhà, phương tiện, đồ vật cá nhân… đến yếu tố chủ quan là lỗi cố ý, cũng như các căn cứ định khung dựa trên loại và khối lượng ma túy. Tuy nhiên, trong thực tiễn, việc áp dụng không đơn giản.

Một trong những yêu cầu bắt buộc là phải xác định chính xác tang vật là chất ma túy thông qua giám định. Bên cạnh đó, các yếu tố như chia nhỏ, đóng gói hay có dụng cụ cân đo chỉ mang tính chất hỗ trợ nhận định, không tự động chuyển hóa hành vi sang tội danh khác nếu thiếu dấu hiệu giao dịch.

Số lượng ma túy bị lực lượng chức năng thu giữ.

Thực tế giải quyết án cho thấy, việc chứng minh hành vi tàng trữ vẫn gặp nhiều khó khăn. Trước hết là vấn đề xác định “quyền kiểm soát” đối với ma túy trong không gian chung. Tại các phòng trọ, nhà thuê nhiều người hoặc phương tiện có nhiều người sử dụng, việc xác định ai là người chịu trách nhiệm thường rất phức tạp, nhất là khi các đối tượng đổ lỗi cho nhau và thiếu chứng cứ vật chất trực tiếp.

Bên cạnh đó, nhiều vụ án phụ thuộc lớn vào lời khai. Trong khi đó, người nghiện hoặc các đối tượng liên quan dễ thay đổi lời khai, dẫn đến nguy cơ chối cung, phản cung, gây khó khăn cho quá trình chứng minh tội phạm.

Một khó khăn khác là tang vật ma túy dễ bị tiêu hủy hoặc phi tang. Nếu không kịp thời phong tỏa, niêm phong hiện trường, chứng cứ vật chất có thể bị mất, làm suy yếu căn cứ truy tố.

Đáng chú ý, ranh giới giữa các tội danh như tàng trữ, mua bán, vận chuyển hay tổ chức sử dụng ma túy còn chưa thật sự rõ ràng. Nhiều vụ việc có dấu hiệu chồng lấn, dẫn đến cách hiểu và áp dụng khác nhau giữa các cơ quan tố tụng.

Đặc biệt, tranh luận vẫn tồn tại trong trường hợp vừa tổ chức sử dụng vừa còn ma túy chưa dùng hết. Có quan điểm cho rằng hành vi tàng trữ bị “thu hút” vào tội tổ chức sử dụng, nhưng cũng có ý kiến đề nghị xử lý đồng thời hai tội danh nếu số ma túy còn lại đủ định lượng.

Trung tá Phạm Minh Trường - Viện trưởng Viện kiểm sát Quân sự Khu vực 71 cho rằng: Thực tiễn cho thấy, các bị can thường chuẩn bị lượng lớn ma túy để sử dụng thành nhiều đợt (có thời gian tạm nghỉ) hoặc để dành cho lần sau. Về bản chất pháp lý tội “Tổ chức sử dụng” trong đợt đó đã hoàn thành. Khối lượng ma túy còn lại tại hiện trường (nếu đủ định lượng) lúc này chuyển sang trạng thái bị “cất giữ, bảo quản” trái phép để phục vụ cho các đợt tiếp theo.

Do đó, lượng ma túy này đã tách rời khỏi hành vi tổ chức vừa diễn ra, cấu thành một hành vi vi phạm độc lập. Khi đó việc truy cứu thêm tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” là hoàn toàn hợp lý và chính xác, phản ánh đúng diễn biến tội phạm và bảo đảm nguyên tắc không bỏ lọt tội phạm.

“Tàng trữ trái phép chất ma túy” là hành vi cất giữ, quản lý, bảo quản chất ma túy trong phạm vi kiểm soát của người thực hiện mà không nhằm mục đích mua bán, vận chuyển hay sản xuất.

Kiến nghị hoàn thiện pháp luật

Trước những bất cập nêu trên, các chuyên gia cho rằng cần sớm ban hành hướng dẫn liên ngành thống nhất, làm rõ khái niệm “tàng trữ” và tiêu chí xác định “quyền kiểm soát thực tế” đối với ma túy.

Đồng thời, cần cụ thể hóa ranh giới giữa tàng trữ với các tội danh liên quan, kèm theo các tình huống minh họa thực tiễn để bảo đảm áp dụng thống nhất. Việc thu thập chứng cứ cũng cần được chuẩn hóa theo hướng tăng cường chứng cứ vật chất và dữ liệu điện tử, giảm phụ thuộc vào lời khai.

Ngoài ra, việc đánh giá hành vi cần mang tính tổng thể, không chỉ dựa vào định lượng ma túy mà phải xem xét cả mục đích, phương thức, tính chất hành vi và nhân thân người phạm tội.

Đối với các trường hợp tàng trữ với số lượng nhỏ để sử dụng cá nhân, đặc biệt là người lần đầu vi phạm, cần có chính sách xử lý linh hoạt, kết hợp giữa trừng trị và giáo dục, nhằm hạn chế tái phạm và bảo đảm tính nhân đạo của pháp luật.

Việc hoàn thiện khung pháp lý và thống nhất áp dụng không chỉ góp phần nâng cao hiệu quả đấu tranh phòng, chống tội phạm ma túy mà còn bảo đảm nguyên tắc xử lý đúng người, đúng tội, không oan sai, không bỏ lọt tội phạm.

Huyền Trang