Nguồn lực từ những cánh đồng bỏ vụ - Bài 1: Ruộng hai vụ dần vắng bóng người

Từng là những cánh đồng "bờ xôi, ruộng mật", có hệ thống thủy lợi hoàn chỉnh và nhiều năm sản xuất hai vụ lúa ổn định, nhưng nay hàng nghìn ha đất lúa ở Quảng Trị bị bỏ trống trong vụ Hè Thu. Thực trạng này không chỉ phản ánh hiệu quả kinh tế ngày càng giảm của cây lúa mà còn cho thấy người nông dân đang tính toán lại cách sử dụng đất và lựa chọn sinh kế. Khi nguồn thu từ đồng ruộng không còn tương xứng với công sức bỏ ra, việc bỏ vụ trở thành một quyết định kinh tế, đặt ra yêu cầu tổ chức lại sản xuất và khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai.

Đất tốt, hạ tầng đầy đủ vẫn bỏ vụ

Hàng nghìn ha đất lúa ở Quảng Trị bị bỏ trống trong vụ Hè Thu gây lãng phí nguồn lực đất đai và hạ tầng đã được đầu tư.

Những ngày giữa tháng 8, dọc Quốc lộ 1A qua các xã đồng bằng tỉnh Quảng Trị, nhiều cánh đồng rộng hàng chục ha chỉ còn trơ gốc rạ sau vụ Đông Xuân. Thay vì cảnh máy cày, máy gặt và nông dân xuống đồng như trước, nhiều thửa ruộng phủ kín cỏ dại, chỉ còn đàn cò, đàn vịt kiếm ăn trên nền đất bỏ trống.

Điều đáng nói, phần lớn diện tích bị bỏ vụ nằm ở những vùng sản xuất được đầu tư tương đối đồng bộ về thủy lợi, giao thông nội đồng và điện phục vụ sản xuất. Đây từng là những cánh đồng năng suất cao, là nguồn sinh kế của nhiều hộ dân. Vì vậy, việc người dân không còn mặn mà với vụ Hè Thu khiến chính quyền địa phương không khỏi trăn trở.

Tại thôn Phúc Tự Tây (xã Hoàn Lão, Quảng Trị), cánh đồng hơn 60 ha từng được quy hoạch liền vùng, liền thửa, nay chỉ còn khoảng 20 ha sản xuất vụ Hè Thu. Phần lớn diện tích còn lại được bỏ không đến cuối năm. Theo ông Phan Văn Hiếu, Trưởng thôn Phúc Tự Tây, chính quyền nhiều lần vận động người dân tiếp tục sản xuất để tận dụng hệ thống hạ tầng đã đầu tư nhưng hiệu quả không cao.

"Đây đều là đất tốt, chủ động nước tưới. Nhìn cánh đồng bỏ hoang rất tiếc nhưng bà con đều có tính toán riêng nên việc vận động ngày càng khó", ông  Phan Văn Hiếu chia sẻ.

Tại thôn Phúc Tự Đông (xã Hoàn Lão), tình trạng còn rõ nét hơn. Trước đây toàn bộ hơn 61 ha đều sản xuất hai vụ, nhưng vụ Hè Thu năm nay gần như không còn diện tích nào được gieo cấy. Theo ông Phạm Thế Quang, Trưởng thôn Phúc Tự Đông, người dân không vui khi bỏ ruộng nhưng nếu tiếp tục sản xuất trong khi biết trước hiệu quả thấp thì rất khó duy trì.

Theo đại diện lãnh đạo UBND xã Hoàn Lão, địa phương có hơn 1.400 ha đất lúa, kế hoạch vụ Hè Thu gieo cấy trên 600 ha nhưng thực tế chỉ đạt khoảng 450 ha. Dù đã hỗ trợ giống, kinh phí phòng trừ chuột và nhiều chính sách khuyến khích khác, hàng trăm ha vẫn bị bỏ không.

Không chỉ tại xã Hoàn Lão, nhiều địa phương khác cũng chung tình trạng. Tại các xã Đông Trạch, Ninh Châu (Quảng Trị), nhiều cánh đồng có hệ thống thủy lợi hoàn chỉnh vẫn phủ kín cỏ dại giữa mùa hè. Đơn cử như cánh đồng Duy Ninh (xã Ninh Châu) từng đạt năng suất khoảng 55 tạ/ha nay cũng không còn được xuống giống vụ Hè Thu.

Nếu trước đây việc bỏ vụ chủ yếu xuất hiện ở những chân ruộng xa, khó canh tác thì nay xu hướng này đã lan sang cả những vùng sản xuất trọng điểm. Điều đó cho thấy đây không còn là câu chuyện riêng của từng hộ dân mà đã trở thành vấn đề đáng quan tâm trong tổ chức sản xuất nông nghiệp.

Theo thống kê của Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Trị, toàn tỉnh hiện có khoảng 55.000 ha lúa Đông Xuân. Sau thu hoạch, ngoài khoảng 8.500 ha lúa tái sinh còn có hơn 9.200 ha đất lúa bị bỏ hoang trong vụ Hè Thu, tăng hơn so với năm trước.

Ông Bùi Phước Trang, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Quảng Trị cho rằng, việc hàng nghìn ha đất lúa không được đưa vào sản xuất không chỉ làm giảm thu nhập của người dân mà còn ảnh hưởng đến toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp. Hệ thống thủy lợi, giao thông nội đồng được đầu tư bằng nguồn lực Nhà nước không được khai thác hết công suất; các dịch vụ làm đất, cung ứng giống, vật tư và thu hoạch cũng suy giảm theo diện tích gieo cấy.

Theo ông Bùi Phước Trang, về lâu dài, ruộng bỏ hoang còn làm gia tăng nguy cơ cỏ dại, sâu bệnh, thoái hóa đất và ảnh hưởng đến các vụ sản xuất sau. Đáng lo hơn, khi những cánh đồng từng là nguồn sinh kế của hàng nghìn hộ dân dần vắng bóng người, nguồn lực đất đai cũng đứng trước nguy cơ bị lãng phí.

Nông dân tính lại bài toán đồng ruộng

Nhiều cánh đồng tại xã Hoàn Lão (Quảng Trị) dù có hệ thống thủy lợi hoàn chỉnh vẫn bị người dân bỏ vụ Hè Thu không gieo cấy.

Đằng sau những cánh đồng bỏ vụ không đơn thuần là sự thay đổi tập quán sản xuất. Điều khiến nhiều nông dân lựa chọn dừng gieo cấy nằm ở bài toán hiệu quả kinh tế ngày càng thu hẹp, trong khi chi phí đầu vào tăng và cơ hội việc làm ngoài nông nghiệp ngày càng nhiều.

Ông Phạm Thế Quang, Trưởng thôn Phúc Tự Đông (xã Hoàn Lão, Quảng Trị) cho biết, nhiều năm trước bà con trong thôn vẫn duy trì đủ hai vụ lúa mỗi năm. Dù vụ Hè Thu luôn đối mặt với rủi ro thời tiết, sâu bệnh nhưng người dân vẫn bám đồng bởi chi phí đầu vào còn thấp, giá lúa tương đối ổn định nên vẫn có lãi. Khoảng hai năm trở lại đây, giá giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, dịch vụ làm đất, bơm nước và thu hoạch đều tăng, trong khi giá lúa hàng hóa không tăng tương ứng.

"Hiện nay, bà con chỉ cần đi làm thuê một hoặc hai ngày là có thu nhập bằng lợi nhuận của cả một sào lúa. Khi đặt hai con số đó lên bàn cân thì việc nhiều hộ không tiếp tục làm vụ Hè Thu cũng là điều dễ hiểu", ông Phạm Thế Quang chia sẻ.

Theo anh Lê Văn Hải, Phó Giám đốc Hợp tác xã nông nghiệp Minh Trung (xã Ninh Châu, Quảng Trị), chỉ tính trên một sào Trung Bộ, tiền làm đất khoảng 250 ngàn đồng; giống lúa gần 200 ngàn đồng; công gieo sạ khoảng 100 ngàn đồng; phân bón khoảng 300 ngàn đồng; thuốc bảo vệ thực vật khoảng 150 ngàn đồng; dịch vụ thủy lợi, bảo vệ đồng ruộng khoảng 180 ngàn đồng và thu hoạch khoảng 200 ngàn đồng. Tổng chi phí khoảng 1,3 triệu đồng/sào, tương đương 25-26 triệu đồng/ha.

Nếu so với vài năm trước, chi phí sản xuất đã tăng thêm khoảng 5-6 triệu đồng/ha. Trong khi đó, giá bán lúa có thời điểm chỉ khoảng 5 triệu đồng/tấn. Với năng suất bình quân khoảng 6 tấn/ha trong vụ đông xuân, doanh thu khoảng 30 triệu đồng/ha. Sau khi trừ chi phí vật tư và dịch vụ, lợi nhuận còn lại chỉ khoảng 4-5 triệu đồng/ha, chưa tính công lao động của người nông dân.

"Đó là trong điều kiện sản xuất thuận lợi. Chỉ cần gặp sâu bệnh hoặc phải phun thuốc thêm vài lần thì gần như không còn lợi nhuận. Vì vậy, nhiều hộ dân không còn mặn mà với cây lúa như trước", anh Lê Văn Hải phân tích.

Đối với vụ Hè Thu, bài toán còn khó hơn khi thời tiết diễn biến phức tạp, nắng nóng kéo dài, nguy cơ hạn hán, sâu bệnh cao, cuối vụ có thể gặp mưa lớn hoặc lũ sớm. Năng suất vì thế chỉ đạt khoảng 45-50 tạ/ha, thấp hơn đáng kể so với vụ Đông Xuân.

"Chi phí cao hơn nhưng năng suất thấp hơn, giá bán lại không ổn định thì người dân tính toán thấy khả năng lỗ nhiều hơn lãi. Chính vì vậy, họ chấp nhận để ruộng nghỉ thay vì tiếp tục đầu tư", ông Phạm Thế Quang nhận định.

Một xu hướng khác là để lúa tái sinh thay cho gieo cấy vụ mới nhằm giảm chi phí. Tuy nhiên, hiệu quả của hình thức này cũng giảm rõ rệt do nắng nóng kéo dài và người dân ít chăm sóc. Tại xã Lệ Thủy (Quảng Trị), trên hơn 4.000 ha đất lúa, diện tích gieo cấy vụ Hè Thu hiện chỉ còn khoảng 144 ha, phần lớn còn lại là lúa tái sinh. Theo ông Lê Văn Tâm, Phó Chủ tịch UBND xã Lệ Thủy, nhiều hộ gần như để lúa phát triển tự nhiên nên năng suất chỉ còn khoảng một nửa so với trước.

Gia đình ông Lê Xuân Minh (xã Lệ Thủy) vẫn duy trì khoảng 5 sào lúa tái sinh nhưng vụ này chỉ đạt khoảng 1-1,5 tấn/ha. "Muốn có thêm thu nhập từ đồng ruộng nhưng đầu tư nhiều mà thu chẳng được bao nhiêu thì rất khó theo lâu dài", ông Minh chia sẻ.

Cùng với hiệu quả sản xuất giảm, thị trường lao động ở nông thôn cũng thay đổi. Nếu trước đây đồng ruộng gần như là sinh kế chủ yếu thì nay nhiều ngành nghề phi nông nghiệp mang lại mức thu nhập cao và ổn định hơn. Phần lớn các hộ chỉ còn người cao tuổi ở nhà, trong khi lao động chính đi làm tại các công trình xây dựng, doanh nghiệp hoặc khu công nghiệp trong và ngoài tỉnh.

Gia đình ông Nguyễn Quốc, ở xã Ninh Châu (Quảng Trị), sau vụ Đông Xuân quyết định không tiếp tục sản xuất khoảng 0,25 ha ruộng mà quay trở lại nghề thợ xây. Hiện mỗi ngày ông nhận khoảng 550 ngàn đồng tiền công, vợ làm phụ hồ với mức thu nhập khoảng 400 ngàn đồng. Hai vợ chồng đi làm từ sáng đến chiều, bữa trưa được chủ thầu hỗ trợ, thu nhập mỗi ngày cao hơn nhiều so với làm nông.

"Gia đình vẫn giữ ruộng để làm vụ Đông Xuân lấy gạo ăn, còn vụ Hè Thu thì để nghỉ. Bây giờ trong thôn nhiều người cũng đi làm thợ xây hoặc phụ hồ, ít ai còn muốn xuống đồng giữa mùa nắng nóng", ông Nguyễn Quốc chia sẻ.

Một nghịch lý khác là dù không trực tiếp canh tác, phần lớn người dân vẫn chưa sẵn sàng cho thuê hoặc chuyển giao quyền sử dụng đất để người khác tổ chức sản xuất quy mô lớn. Theo ông Phạm Thế Quang (Trưởng thôn Phúc Tự Đông, xã Hoàn Lão), nhiều hộ có tâm lý "giữ ruộng để dành", coi đất là tài sản lâu dài của gia đình. Vì vậy, họ chấp nhận để đất bỏ hoang chứ chưa muốn người khác canh tác trên phần ruộng của mình.

Thực tế này từng diễn ra tại cánh đồng Phúc Tự Đông. Dù có doanh nghiệp đặt vấn đề thuê lại diện tích bỏ hoang để sản xuất vụ Hè Thu nhưng nhiều hộ dân không đồng ý. Phần lớn cho rằng chỉ cần làm một vụ Đông Xuân là đủ lương thực cho cả năm nên không muốn tham gia liên kết hoặc cho thuê đất.

Như vậy, những cánh đồng bỏ vụ đang phản ánh đồng thời nhiều thay đổi ở nông thôn: hiệu quả cây lúa suy giảm, chi phí sản xuất tăng, lao động chuyển dịch sang ngành nghề khác và phương thức tổ chức sản xuất còn manh mún. Khi người nông dân không còn coi sản xuất hai vụ là lựa chọn mang lại hiệu quả, yêu cầu đặt ra không chỉ là vận động người dân quay lại đồng ruộng, mà phải tìm được cách tổ chức sản xuất mới để nguồn lực đất đai được khai thác hiệu quả hơn.

Bài cuối: Mở lối nâng hiệu quả nguồn lực đất đai

Bài và ảnh: Tá Chuyên (TTXVN)