Nguồn lực nội sinh - vươn mình cùng sự phát triển của dân tộc (Bài 1): Dệt kết sức mạnh dân tộc

Khu Di tích lịch sử kiến trúc nghệ thuật quốc gia đặc biệt Bà Triệu (xã Triệu Lộc) là nơi hậu thế tưởng nhớ, tri ân vị Vua Bà đã khởi binh chống lại ách cai trị của giặc phương Bắc.

Mở đầu bài thơ Đất nước, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đưa ra một “khẳng định” chắc chắn: “Khi ta lớn lên đất nước đã có rồi”. Đất nước có trước, từ thuở xa xưa, lắng đọng trong chuyện kể của bà, của mẹ. Đất nước hiển hiện trong mạch nguồn truyền thống, mỹ tục văn hóa. Là miếng trầu bà ăn, mái tóc bới sau đầu của mẹ hay nghĩa tình vợ chồng thương nhau sâu đậm như “gừng cay muối mặn”. Từ trong hạt gạo một nắng hai sương đã mang dáng hình đất nước. Và đất nước “lớn lên” qua những thế hệ ông cha biết “trồng tre mà đánh giặc”... Một đất nước Việt Nam vừa mộc mạc, dung dị mà rất đỗi nghĩa tình, mạnh mẽ.

Ngược thời gian tìm về lịch sử dân tộc, từ buổi bình minh của dòng giống “Con Rồng, cháu Tiên”- niềm tự hào của người dân nước Việt Nam. Thuở ấy, khi Lạc Long Quân nên duyên cùng Âu Cơ sinh ra trăm người con. Năm mươi con theo cha xuống biển, năm mươi con theo mẹ lên rừng, từ đấy mà dựng xây cuộc sống mới. Người con trưởng được Lạc Long Quân phong cho làm vua nước Văn Lang- xưng Hùng Vương (Vua Hùng), đóng đô ở Phong Châu.

Nhắc đến thời các Vua Hùng, hậu thế nhớ đến truyền thuyết Phù Đổng Thiên Vương (Thánh Gióng) và Sơn Tinh, Thủy Tinh. Hai chuyện kể biểu trưng cho truyền thống chống giặc ngoại xâm và khát vọng chinh phục thiên nhiên, vượt qua thiên tai của người dân Việt Nam.

Vào thời Vua Hùng thứ 6, giặc Ân xâm lược nước ta. Vua Hùng cho sứ giả đi khắp nơi tìm người hiền tài đánh giặc giúp nước. Bấy giờ có đứa trẻ xin sứ giả được tham gia đánh giặc với điều kiện được đúc một con ngựa và cái roi sắt, áo giáp sắt. Khi mọi thứ được làm xong thì đứa trẻ ấy bỗng vươn vai đứng dậy trở thành dũng tướng, mặc áo giáp sắt, cưỡi ngựa sắt, quất roi xông pha đánh giặc. Giặc tan rồi, người anh hùng đi đến núi Sóc Sơn và hóa thân. Nhớ ơn người có công đánh giặc cứu nước, Vua Hùng đã cho lập đền thờ ngài, phong Phù Đổng Thiên Vương - một trong “tứ bất tử” được nhắc nhớ trong đời sống văn hóa tín ngưỡng Việt Nam.

Truyền thuyết huyền ảo, song trải qua hằng nghìn năm, cùng với tín ngưỡng tôn thờ Phù Đổng Thiên Vương (Đức Thánh Gióng) thì làng Gióng cổ xưa, hội Gióng náo nức... không chỉ là “bằng chứng” cho truyền thống đánh giặc ngoại xâm của dân tộc, mà còn là minh chứng cho sự “hóa thân” từ sức mạnh chống ngoại xâm thành những giá trị văn hóa.

Lịch sử dân tộc Việt Nam không chỉ có dựng nước, giữ nước mà còn cả đấu tranh sinh tồn trước thiên nhiên khắc nghiệt. Tiêu biểu trong đó là chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh. Phía sau “bức màn” huyền ảo của chuyện Sơn Tinh, Thủy Tinh là nỗ lực, đấu tranh của ông cha trước thiên tai khắc nghiệt để vươn lên trong cuộc sống, xây dựng làng mạc, quê hương. Mỗi lần đối mặt với thiên tai, là một lần tinh thần đoàn kết, ý chí, sự kiên cường của người dân Việt Nam được tỏ rõ. Từ trong quá khứ đã vậy và cho đến ngày nay, tinh thần ấy vẫn luôn ngời sáng.

Cùng với Đức Thánh Gióng thì Thánh Tản Viên (Sơn Tinh) cũng là vị Thánh linh thiêng trong đời sống văn hóa tín ngưỡng của người Việt. Và khi hiện thực đời sống được hun đúc, hóa thành “sức mạnh văn hóa” thì sự lan tỏa trong cộng đồng càng thêm sâu rộng.

Thẳm sâu sau những tên làng quê, những lễ hội, tín ngưỡng dân gian là những truyền thuyết, chuyện kể - văn hóa, gắn liền với lịch sử dựng nước, giữ nước, đấu tranh sinh tồn và phát triển của dân tộc Việt Nam.

Là “Con Rồng cháu Tiên”, những thế hệ người Việt Nam sống ở thời kỳ nào cũng thể hiện bản lĩnh, khí phách được hun đúc, tiếp nối từ tiên tổ. Là Hai Bà Trưng khởi binh đánh giặc phương Bắc để “đền nợ nước, trả thù nhà” - xưng vương, định đô ở đất Mê Linh. Học giả Trần Trọng Kim, tác giả sách Việt Nam sử lược khi nhắc đến Hai Bà Trưng đã bày tỏ sự mến mộ: “Hai bà (họ) Trưng làm vua được 3 năm, nhưng lấy cái tài trí người đàn bà mà dấy được nghĩa lớn như thế, khiến cho vua tôi nhà Hán phải lo sợ, ấy cũng là để cái tiếng thơm về muôn đời. Đến ngày nay có nhiều nơi lập đền thờ hai bà để ghi tạc cái danh tiếng hai người nữ anh hùng nước Việt Nam ta”.

Tiếp nối Hai Bà Trưng, nữ tướng Triệu Trinh Nương (Bà Triệu) quê ở xứ Thanh cũng bởi căm thù quân Đông Ngô đô hộ tàn ác đã cùng anh trai khởi binh đánh giặc. Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu đã “tạc” và sử xanh dân tộc nốt thăng hào hùng, bồi đắp thêm tinh thần yêu nước, đấu tranh chống giặc ngoại xâm... Đi qua thời gian, vị Vua Bà vẫn được Nhân dân ta nhắc nhớ với lòng kính ngưỡng. Trên quê hương xứ Thanh, những địa danh, dấu tích liên quan đến cuộc khởi nghĩa do nữ tướng họ Triệu khởi xướng ngày nay đã trở thành những địa chỉ lịch sử - văn hóa in dấu trong tâm thức người dân.

Với tinh thần, khí phách, truyền thống lịch sử- văn hóa được hun đúc, người dân Việt Nam đã đánh tan quân Nam Hán, cởi bỏ xiềng xích nô lệ. Năm 938, trên sông Bạch Đằng, bản anh hùng ca đánh giặc ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, được chỉ huy bởi người anh hùng Ngô Quyền đã được viết nên - chấm dứt nghìn năm Bắc thuộc, đặt nền móng cho các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần... về sau tiếp tục giữ nước và phát triển.

Nhìn lại chiều dài phát triển của dân tộc, xuyên suốt quá trình đấu tranh chống ngoại xâm, dựng xây đất nước, văn hóa luôn đóng và giữ vai trò quan trọng. Từ Đại Việt thuở trước đến nước Việt Nam hôm nay, dân tộc đã trải qua bao nỗi cay đắng, hoạn nạn tưởng chừng như “ngàn cân treo sợi tóc”. Nhưng rồi, truyền thống lịch sử - mạch nguồn văn hóa là ngọn lửa hồng âm ỉ cháy, tạo nên sức mạnh nội sinh bất diệt, để người Việt Nam dựng nước và đấu tranh giữ nước thành công.

Sức mạnh ấy, 80 năm về trước tại Hội nghị văn hóa toàn quốc đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Bác thiết tha mong muốn “nền văn hóa mới của nước nhà lấy hạnh phúc của đồng bào, của dân tộc làm cơ sở” và Bác mong “chúng ta đem văn hóa lãnh đạo quốc dân để thực hiện độc lập, tự cường và tự chủ”.

Bài và ảnh: Khánh Lộc