Người khiếm thị tìm cơ hội mới trong thời đại số

Giữa lòng Hà Nội, Trung tâm Đào tạo Cán bộ Phục hồi chức năng cho Người mù (Hội Người mù Việt Nam) đang hằng tuần tổ chức khóa học "Nâng cao năng lực số và kỹ năng kinh doanh" dành cho người khiếm thị. Không còn bó hẹp trong những nghề truyền thống vốn gắn với cộng đồng người mù suốt nhiều năm, lớp học hướng tới một mục tiêu mới: giúp học viên bước vào nền kinh tế số, biết livestream, bán hàng, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), quản lý kinh doanh và từng bước tạo dựng sinh kế trên không gian mạng.

Nhóm học viên của Trung tâm thực hành livestream qua hướng dẫn của giảng viên Tô Quỳnh Mai.

Nhưng sự thay đổi của thị trường lao động khiến những kỹ năng truyền thống không còn là lựa chọn duy nhất. Theo bà Nguyễn Thị Huyền Trang, Phó Giám đốc phụ trách đào tạo của Trung tâm, chuyển đổi số đang mở ra cơ hội mới để người khiếm thị tiếp cận khách hàng và thị trường, đồng thời giảm bớt những rào cản về di chuyển và môi trường làm việc. Vì vậy, chương trình mới không chỉ dạy một nghề cụ thể mà tập trung trang bị năng lực số, kỹ năng kinh doanh và khả năng sử dụng công nghệ để tự tạo việc làm và sinh kế.

Đó cũng là điểm giao thoa với xu thế phát triển hiện nay, khi nhiều hoạt động kinh doanh đã chuyển dịch lên môi trường trực tuyến và giá trị của một người bán không còn phụ thuộc hoàn toàn vào cửa hàng vật lý, mà nằm ở khả năng kết nối với khách hàng thông qua nền tảng số.

Học bán hàng bằng... đôi tai

Bởi đặc thù khiếm thị, giảng viên vừa phải hướng dẫn cách thức truyền tải thông điệp, thông tin, vừa phải là người hướng dẫn từ tư thế ngồi cho từng học viên trong lớp.

Giảng viên Tô Quỳnh Mai, Chủ tịch Hội đồng quản trị TQM Edu, thừa nhận những buổi học đầu tiên là thử thách không nhỏ. Chị không thể sử dụng hình ảnh minh họa, slide hay ngôn ngữ cơ thể như trong các lớp học thông thường. Mọi nội dung đều phải chuyển thành lời nói và văn bản. Nhưng chính điều đó lại tạo nên một lợi thế bất ngờ: các học viên đặc biệt tập trung vào âm thanh, lắng nghe kỹ từng chi tiết và phản hồi rất nhanh.

Điều khiến nữ giảng viên ấn tượng hơn cả là năng lực ngoại ngữ của nhiều học viên. Có người giao tiếp tiếng Anh thành thạo, từng đạt nhiều giải thưởng và có ảnh hưởng trong cộng đồng người khiếm thị. Vì vậy, chị quyết định triển khai hình thức đào tạo song ngữ Anh - Việt để phát huy tốt hơn năng lực của học viên.

Buổi thực hành livestream tại Trung tâm diễn ra vô cùng sôi nổi, dù vẫn còn một chút gượng gạo nhưng bằng tinh thần không ngừng vươn lên, các học viên đã cùng nhau vượt qua bài thực hành một cách xuất sắc.

Nhưng bài học lớn nhất mà chị đúc kết lại không nằm ở phương pháp giảng dạy.

"Các bạn không cần sự thương hại. Các bạn cần một cơ hội để được thể hiện năng lực. Khi có cơ hội ấy, rất nhiều bạn sẽ thực sự tỏa sáng". Câu nói ấy dường như phản ánh đúng tinh thần của cả khóa học.

Livestream bằng cảm nhận

Một trong những nội dung thực hành đáng chú ý nhất là livestream bán hàng. Khác với những người bán hàng thông thường có thể nhìn sản phẩm trước ống kính, học viên khiếm thị phải dùng chính đôi tay để "đọc" từng món đồ. Họ sờ vào chất liệu, ghi nhớ hình dáng, kết cấu, kích thước và đặc biệt là mã hàng. Quá trình chuẩn bị vì thế tốn nhiều thời gian hơn, nhưng đổi lại, khi đã ghi nhớ, họ gần như không nhầm lẫn giữa các sản phẩm.

Họ không bán những mặt hàng xa xỉ, đắt tiền mà họ bán những sản phẩm do họ hoặc những người bạn tại Trung tâm làm ra.

Những sản phẩm được giới thiệu phần lớn là đồ thủ công do chính học viên làm ra. Trong phiên livestream, điều thuyết phục khách hàng không chỉ là sản phẩm mà còn là câu chuyện phía sau từng món hàng, cách người bán truyền tải sự chân thành và hiểu biết về chính sản phẩm mình tạo ra.

Song song với bán hàng trực tiếp, học viên còn được hướng dẫn một hình thức tạo thu nhập khác: livestream giải trí. Họ hát, trò chuyện, giao lưu với người xem và nhận các khoản donate thông qua nền tảng số. Theo chia sẻ của giảng viên Tô Quỳnh Mai, có những phiên livestream của người khuyết tật đạt từ 5.000 đến 7.000 lượt xem, thậm chí cao hơn nhiều phiên phát trực tiếp của người bình thường. Mỗi món quà ảo từ khán giả đều có thể trở thành nguồn thu nhập thực tế.

Trong bối cảnh kinh tế sáng tạo và kinh tế nền tảng ngày càng phát triển, điều này cho thấy người khiếm thị hoàn toàn có thể tham gia vào những mô hình nghề nghiệp mới nếu được trang bị kỹ năng phù hợp.

Khi công nghệ thu hẹp khoảng cách

Chương trình được thiết kế khá toàn diện, từ kỹ năng tin học văn phòng, sử dụng điện thoại thông minh, ứng dụng AI, truyền thông số đến xây dựng dự án, đăng ký kinh doanh, kê khai thuế và quản lý hoạt động kinh doanh. Đội ngũ giảng viên đến từ nhiều trường đại học, cơ quan báo chí, truyền hình và doanh nghiệp, mang đến cho học viên những góc nhìn thực tiễn về thị trường lao động hiện đại.

Không chỉ thực hành livestream bán hàng, các học viên còn được học cách livestream giải trí; có thể là hát, vẽ...

Ở đây, công nghệ không còn là khái niệm xa vời mà trở thành công cụ giúp người khiếm thị vượt qua những hạn chế vốn có. Các phần mềm đọc màn hình, điện thoại thông minh hay các công cụ AI đều góp phần tạo điều kiện để họ tiếp cận thông tin, giao tiếp với khách hàng và tự quản lý hoạt động kinh doanh của mình Đó cũng là minh chứng cho thấy chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi không bỏ lại phía sau những nhóm yếu thế.

Vũ Hải Anh - một trong những học viên của khóa học.

Vũ Hải Anh, sinh viên ngành Quan hệ công chúng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội), là một trong những học viên của khóa học. Với Hải Anh, điều quý giá nhất không chỉ là những kỹ năng số mới được trang bị mà còn là cơ hội để người khiếm thị có thể tự tạo sinh kế, tự nuôi sống bản thân bằng chính sức lao động và trí tuệ của mình.

Trong thời gian tới, Trung tâm dự kiến tiếp tục mở rộng các chương trình đào tạo về công nghệ thông tin, kỹ năng số, kỹ năng nghề và kinh doanh; đồng thời tăng cường hợp tác với các trường học, doanh nghiệp và tổ chức trong và ngoài nước nhằm tạo thêm cơ hội học tập và việc làm cho người khiếm thị.

Bằng những khoá học thế này, khoảng cách về công nghệ giữa người khiếm thị và thế giới bên ngoài đã, đang dần được thu hẹp.

Ít người biết rằng Trung tâm Đào tạo Cán bộ Phục hồi chức năng cho Người mù đã có hành trình gần 30 năm đồng hành cùng người khiếm thị. Thành lập năm 1994 và chính thức hoạt động từ năm 1997, trung tâm đảm nhận nhiều nhiệm vụ: đào tạo cán bộ, giáo viên, hướng nghiệp, dạy nghề, phục hồi chức năng, nghiên cứu và biên soạn tài liệu dành cho người mù.

Trong gần ba thập kỷ, nơi đây đã tổ chức 98 khóa đào tạo với hơn 10.000 lượt học viên thuộc 24 loại hình khác nhau, từ công nghệ thông tin, công tác xã hội, thủ công mỹ nghệ, âm nhạc, báo chí đến xoa bóp bấm huyệt và pha chế đồ uống.

Mặc dù không nhìn thấy, các học viên khiếm thị vẫn có thể sử dụng máy tính nhờ các phần mềm hỗ trợ đọc văn bản bằng giọng nói.

Có lẽ, điều đáng nhớ nhất sau khi rời lớp học không phải là những buổi thực hành livestream hay những bài học về AI, mà là cảm giác rằng khoảng cách giữa người khiếm thị với thế giới việc làm hiện đại đang dần được thu hẹp.

Bằng công nghệ, bằng tri thức và bằng những cơ hội được trao đúng lúc, người khiếm thị không chỉ tìm kiếm việc làm, mà còn từng bước khẳng định năng lực của mình trong nền kinh tế số. Và khi đó, điều họ cần nhất không còn là sự cảm thông, mà là một môi trường đủ rộng để tài năng được nhìn nhận bằng đúng giá trị vốn có. Đó không đơn thuần là một khóa học nghề. Đó là cách mở thêm một cánh cửa để người khiếm thị có thể tham gia bình đẳng hơn vào thị trường lao động trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra ngày càng mạnh mẽ.

Phong Sơn - Thu Nga