Người giữ hồn nghề khảm trai Chuôn Ngọ

Có những nghề được lưu truyền qua nhiều thế hệ không chỉ bằng đôi bàn tay khéo léo, mà còn bằng sự nhẫn nại, tình yêu và lòng tự trọng của người thợ. Nghề khảm trai ở Chuôn Ngọ là một nghề như thế.

Làng khảm trai Chuôn Ngọ từng nổi tiếng với những sản phẩm tinh xảo, được nhiều gia đình quyền quý ưa chuộng. Ảnh: Thanh Huyền

Trải qua gần 1.000 năm lịch sử, làng nghề Chuôn Ngọ từng vang danh bởi những sản phẩm khảm trai tinh xảo, được nhiều gia đình quyền quý ưa chuộng. Đặc biệt, vào những năm 1987 - 1988, nghề khảm trai phát triển mạnh, hầu như gia đình nào trong làng cũng làm nghề, nhiều làng mộc từ khắp nơi tìm đến đặt hàng.

Thế nhưng, thời gian trôi đi, thị hiếu thay đổi, những người còn gắn bó với nghề cũng dần thưa vắng. Giữa nhịp sống ấy, nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng vẫn bền bỉ với công việc đã theo ông hơn bốn thập kỷ.

Gắn bó với nghề khảm trai hơn 4 thập kỷ, nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng đã dành phần lớn cuộc đời bên những mảnh vỏ trai, vỏ ốc, tỉ mỉ chế tác từng chi tiết trên sản phẩm khảm trai. Ảnh: Thanh Huyền

Dưới góc hiên nhà, những mảnh vỏ trai, vỏ ốc qua đôi bàn tay người nghệ nhân dần hiện lên thành những đường nét, hình hài tinh tế. Ít ai biết rằng, đằng sau vẻ đẹp lấp lánh ấy là cả một quá trình lao động công phu, đòi hỏi sự chính xác và kiên trì đến từng chi tiết nhỏ nhất. Nguyên liệu làm nghề cũng mang những giá trị rất khác nhau, từ vài trăm nghìn đồng đến 17 - 18 triệu đồng cho một mảnh vỏ ốc quý được cắt hình lưỡi liềm. Những loại như ốc xà cừ đỏ, trai ngọc môi vàng hay trai cánh quý hiếm có độ cứng, độ sáng và ánh sắc riêng, góp phần tạo nên giá trị của từng tác phẩm.

Không chỉ đòi hỏi kỹ thuật chế tác, sản phẩm khảm trai còn gửi gắm những câu chuyện, điển tích gắn với văn hóa dân tộc. Ảnh: Thanh Huyền

Nhưng giá trị của nghề khảm trai không chỉ nằm ở nguyên liệu đắt quý hay sự tinh xảo của kỹ thuật. Trên từng sản phẩm còn hiện diện những câu chuyện văn hóa, những điển tích quen thuộc như Truyện Kiều, Bách nhi đồ, Tứ đại đồng đường hay Vinh quy bái tổ. Qua bàn tay người thợ, những tích xưa được tái hiện bằng sắc màu tự nhiên của trai, ốc, trở thành một cách lưu giữ ký ức và những giá trị truyền thống của dân tộc.

Để hoàn thiện một sản phẩm, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ vẽ mẫu, cưa lọng, đục nền, tách chi tiết đến mài, cẩn. Với tích Vinh quy bái tổ, những chi tiết trai, ốc sau khi cưa lọng còn được nghệ nhân ướm thử, sắp xếp trên mặt mâm gỗ để kiểm tra bố cục trước khi gắn cố định. Một sản phẩm thông thường cũng mất gần một tháng để hoàn thành.

“Làm nghề này không có chỗ cho sự cẩu thả. Từ khâu vẽ mẫu, cưa lọng, đục, tách cho đến khâu mài cẩn, mỗi công đoạn đều phải thật chính xác”, nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng chia sẻ.

Bên ông vẫn là bộ dao tách với những đầu dao lớn nhỏ đã đồng hành suốt bốn thập kỷ. Những dụng cụ ấy giúp người thợ tạo nên các đường nét mềm mại, những chi tiết uốn lượn tinh vi. Điều khiến nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng trăn trở hôm nay không chỉ là chuyện đơn hàng hay thu nhập, mà còn là tương lai của nghề truyền thống.

Nếu như trước đây, hầu như nhà nào ở Chuôn Ngọ cũng làm khảm trai thì nay chỉ còn khoảng vài chục hộ tiếp tục bám nghề. Để thành thạo một công đoạn, người học có thể phải mất từ một đến hai năm. Thị trường cũng không còn sôi động như trước. Những sản phẩm khảm trai công phu ngày càng kén người mua, đơn đặt hàng chủ yếu đến từ khách quen hoặc những người có nhu cầu chế tác riêng. Tùy chất liệu, kích thước và mức độ tinh xảo, giá mỗi sản phẩm có thể dao động từ 1 - 2 triệu đồng đến 300 - 400 triệu đồng.

Giá thành sản phẩm khảm trai phụ thuộc vào loại nguyên liệu sử dụng, kích thước và độ cầu kỳ trong chế tác. Ảnh: Thanh Huyền

Mỗi sản phẩm khảm trai hoàn thiện vì thế không chỉ mang vẻ đẹp của chất liệu và đôi bàn tay tài hoa, mà còn chứa đựng thời gian, tâm huyết và lòng thủy chung với nghề. Và chừng nào vẫn còn những người như nghệ nhân Nguyễn Xuân Dũng kiên trì nâng niu từng mảnh trai, vỏ ốc, chừng ấy hồn nghề Chuôn Ngọ vẫn còn được gìn giữ, để những giá trị của cha ông không lặng lẽ phai mờ theo năm tháng.

Thanh Huyền