Người cầm máy phải trở thành 'người kiến tạo'

Nghệ thuật nhiếp ảnh đang đứng trước thách thức của trí tuệ nhân tạo

Ranh giới thật - ảo bị xóa nhòa

Nếu như trước đây, nhiếp ảnh là nghệ thuật của khoảnh khắc - nơi ánh sáng, bố cục và cảm xúc làm nên một bức ảnh có hồn - thì nay, AI đang từng bước thay đổi cuộc chơi. Từ hỗ trợ trong quá trình chụp, chỉnh sửa hậu kỳ, đến việc tạo ra những bức ảnh chưa từng tồn tại, AI đặt ra một câu hỏi lớn: Nhiếp ảnh vẫn còn là lĩnh vực của con người, hay sẽ dần trở thành lãnh địa của thuật toán?

Không cần khung cảnh thật, cũng chẳng cần nhiếp ảnh gia bấm máy, chỉ với một đoạn mô tả văn bản, Ai đã có thể tạo nên một thế giới hoàn toàn mới. Theo các nghiên cứu về “xã hội của hình ảnh” (Guy Debord) hay khái niệm “văn hóa thị giác” (Nicholas Mirzoeff), con người ngày nay sống, cảm nhận và hành động thông qua hình ảnh. Khi AI có thể tạo ra hình ảnh mà không cần đối tượng thật, nền tảng niềm tin về tính chân thực của nhiếp ảnh sẽ bị lung lay.

Trong bối cảnh đó, theo bà Trần Thị Thu Đông, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, thách thức đầu tiên của nhiếp ảnh nước nhà chính là vấn đề bản sắc và sứ mệnh sáng tạo. Khi Tổ quốc “vươn mình”, nhiếp ảnh cũng phải “vươn mình” tương ứng, nhưng không phải bằng cách hòa tan vào xu hướng toàn cầu. Bà đặt ra những câu hỏi mang tính nền tảng: Làm thế nào để nghệ sĩ Việt Nam vừa làm chủ ngôn ngữ nhiếp ảnh đương đại, vừa không đánh mất “căn tính Việt”? Làm sao để mỗi tác phẩm không chỉ đẹp về kỹ thuật mà còn kết tinh chiều sâu văn hóa và khát vọng dân tộc?

Đây không chỉ là câu chuyện của riêng nhiếp ảnh, mà là bài toán chung của các ngành công nghiệp văn hóa trong bối cảnh hội nhập. Khi AI có thể tạo ra những hình ảnh hoàn hảo chỉ trong vài giây, yếu tố làm nên giá trị khác biệt của nghệ sĩ không còn nằm ở công cụ, mà ở tư duy, trải nghiệm và chiều sâu văn hóa.

Trong bối cảnh đó, người cầm máy không còn đơn thuần là “thợ ảnh”, mà phải trở thành “nghệ sĩ - nhà tư tưởng”. Đây cũng là điều bà Trần Thị Thu Đông nhấn mạnh khi đề cập đến đào tạo thế hệ kế cận: Cần tạo ra những “nghệ sĩ - chiến sĩ” trên mặt trận văn hóa, chứ không phải những người chỉ thành thạo công cụ AI. Điều này đòi hỏi một nền tảng đào tạo hoàn toàn mới - nơi kỹ năng chỉ là điều kiện cần, còn triết học nghệ thuật, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội mới là yếu tố cốt lõi.

“Một nền nghệ thuật muốn phát triển bền vững không thể thiếu hệ thống lý luận đủ mạnh để dẫn dắt. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, công tác này vẫn “còn mỏng, chưa theo kịp thực tiễn sáng tác”. Khi AI làm thay đổi bản chất của hình ảnh, phê bình cũng phải thay đổi, không thể chỉ dừng ở kỹ thuật hay bố cục, mà phải đi sâu vào giá trị tư tưởng, văn hóa và thông điệp xã hội”, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam nhận định.

Bản sắc và sứ mệnh sáng tạo trong kỷ nguyên mới

Ở góc nhìn thực tiễn, nghệ sĩ nhiếp ảnh - nhà báo Hoàng An cho rằng, nhiếp ảnh Việt Nam đang phát triển mạnh về quy mô, với hàng trăm cuộc thi và liên hoan mỗi năm. Tuy nhiên, sự phát triển này lại đi kèm với nghịch lý “thừa số lượng - thiếu chất lượng”.

Phong trào lan rộng, nhưng trình độ chuyên môn và nhận thức thẩm mỹ không đồng đều. Nhiều cuộc thi xuất hiện tác phẩm lỗi kỹ thuật, sao chép ý tưởng nhưng vẫn đoạt giải, gây tranh cãi. Nguyên nhân nằm ở sự thiếu hụt một hệ thống chuyên nghiệp: từ đào tạo, chuẩn hóa trình độ người sáng tác, đến công tác giám khảo, giám tuyển. Việc chấm giải đôi khi còn cảm tính, thiếu minh bạch và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp.

“Để khắc phục, cần thiết lập hệ thống đào tạo bài bản, bao gồm chứng chỉ nghề, mô hình mentoring giữa nghệ sĩ kỳ cựu và người trẻ, cùng các chương trình bồi dưỡng chuyên sâu. Đồng thời, cần siết chặt kỷ luật trong công tác giám khảo, thậm chí áp dụng cơ chế “treo máy” đối với các trường hợp vi phạm”, theo nhà báo Hoàng An.

Còn theo TS Phí Thị Thu Hà, Hội Nhiếp ảnh TP.HCM, trong kỷ nguyên hình ảnh hóa, nhiếp ảnh vừa là nghệ thuật lại vừa là một hình thức diễn ngôn văn hóa - xã hội. Đối với nhiếp ảnh Việt Nam, điều quan trọng không chỉ là nắm bắt công nghệ, mà là hình thành tư duy nhiếp ảnh mới - tư duy liên ngành, phản tư và mang tính kiến tạo.

Để hướng tới sự phát triển bền vững, cần tập trung vào ba trụ cột then chốt. Trước hết, các cơ sở nghệ thuật cần tích hợp mỹ học, triết học hình ảnh, công nghệ và truyền thông, nhằm hình thành thế hệ nghệ sĩ có khả năng tư duy bằng hình ảnh, thay vì chỉ dừng ở kỹ năng tạo hình. Thứ hai, hoạt động phê bình nhiếp ảnh cần vượt ra khỏi khuôn khổ đánh giá kỹ thuật, bố cục hay đề tài, để hướng tới phân tích diễn ngôn, tư tưởng và giá trị văn hóa - xã hội của tác phẩm. Cuối cùng là cần thiết lập các không gian trưng bày và hệ thống giải thưởng dành cho nhiếp ảnh thể nghiệm, qua đó thúc đẩy sự đối thoại giữa nhiếp ảnh, nghệ thuật thị giác và các công nghệ mới.

Trước những biến động mạnh mẽ của công nghệ và xã hội, nhiếp ảnh Việt Nam cần một sự chuyển mình toàn diện - không chỉ về kỹ thuật mà về tư duy. Theo bà Trần Thị Thu Đông, cần đổi mới giáo dục, tích hợp mỹ học, triết học, công nghệ và truyền thông để đào tạo nghệ sĩ nhiếp ảnh có khả năng tư duy liên ngành. Thứ hai, phát triển lý luận - phê bình, chuyển từ đánh giá kỹ thuật sang phân tích giá trị tư tưởng và văn hóa. Thứ ba, xây dựng không gian sáng tạo mới, khuyến khích thể nghiệm và đối thoại giữa nhiếp ảnh với các loại hình nghệ thuật khác.

Quan trọng hơn cả, như bà Trần Thị Thu Đông nhấn mạnh, nhiếp ảnh phải giữ được bản sắc trong quá trình hội nhập. Bởi trong kỷ nguyên AI, công nghệ có thể thay thế nhiều thứ, nhưng không thể thay thế trải nghiệm văn hóa và chiều sâu tinh thần của con người. Khi đó, người cầm máy không chỉ là người ghi lại thế giới, mà là người góp phần kiến tạo thế giới - bằng cái nhìn, bằng tư duy và bằng trách nhiệm với xã hội.

HÀ AN