Giữ hồn di sản trống quân Phúc Lâm

Bốn đời nâng niu làn điệu trống quân

Đến thôn Phúc Lâm (xã Đại Xuyên, Hà Nội) những ngày này, Nghệ nhân ưu tú Kiều Thị Mách (sinh năm 1956, Chủ nhiệm CLB hát trống quân thôn Phúc Lâm) vẫn miệt mài cùng các thành viên luyện tập, chuẩn bị cho các sự kiện của địa phương. Trong câu chuyện với chúng tôi, Nghệ nhân Kiều Thị Mách luôn trăn trở về việc bảo tồn và phát huy truyền thống hát trống quân của làng.

Các nghệ nhân biểu diễn hát trống quân tại sân đình Phúc Lâm. Ảnh: Hồng Nhung

Bà Mách chia sẻ, gia đình bà là một trong số ít gia đình có nhiều thế hệ gắn bó với trống quân. Mẹ bà, Nghệ nhân ưu tú Kiều Thị Chải (vừa qua đời), chính là người đã gìn giữ và truyền dạy những làn điệu cho con cháu. Bà Mách và chồng - Nghệ nhân ưu tú Đào Anh Chén đã tiếp nối, nâng niu và truyền lại ngọn lửa ấy cho thế hệ sau. Với gia đình bà, trống quân không chỉ là một loại hình nghệ thuật dân gian mà còn là ký ức, là nếp sống, là hồn cốt của làng quê.

Nghệ nhân Kiều Thị Mách bắt đầu quen với làn điệu trống quân từ khi mới 5-6 tuổi, qua những câu hát mà bà ngoại và mẹ truyền dạy. Lời ca, nhịp điệu, và phách trống cứ thế thấm sâu vào tâm hồn bà theo năm tháng. Trống quân đã theo bà suốt cuộc đời, đi qua những giai đoạn khó khăn, trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống của bà. Sau này, khi tham gia công tác đoàn, hội, bà Mách vẫn giữ thói quen “ở đâu có hội họp, ở đó có tiếng hát”.

Bén duyên từ những câu hát trống quân, vợ chồng bà Mách có 3 người con đều trưởng thành, có sự nghiệp riêng nhưng cùng chung niềm say mê với làn điệu quê hương. Mỗi dịp sum họp, cả gia đình lại cùng cất tiếng hát. Con gái bà, chị Đào Thị Tuyến (sinh năm 1982), là thành viên CLB trống quân Phúc Lâm và cháu nội là Đào Ngọc Minh Châu (15 tuổi), dù công tác ở xa nhưng vẫn thường xuyên tham gia các hội thi và chương trình biểu diễn dân ca của xã và thành phố Hà Nội. Đặc biệt, cháu Minh Châu được ông bà kèm dạy mỗi khi về quê, hát trống quân rất tốt, và rất có triển vọng.

Câu lạc bộ hát trống quân Phúc Lâm ngày càng lớn mạnh. Ảnh: Hồng Nhung

Bà Mách cho biết, hát trống quân ở làng Phúc Lâm được ra đời nhằm xua tan nhọc nhằn, vất vả của người nông dân sau những buổi lao động trên đồng. Những đêm trăng thanh gió mát là trai gái trong làng hát giao duyên, hát đố đến canh thâu. Điểm độc đáo của hát trống Phúc Lâm là trong lời hát luôn có chữ “thời” và luôn nhịp nhàng với nhịp trống...

Nỗ lực khôi phục di sản văn hóa dân gian

Theo Nghệ nhân Kiều Thị Mách, trước kia, vào các ngày hội làng (10-3 âm lịch), giỗ Mẫu (12-8 âm lịch) và rước Mẫu (12-8 âm lịch) và Tết Nguyên đán, làng tổ chức thi hát trống quân tại sân đình. Sau năm 1945, vì chiến tranh, hát trống quân dần bị quên lãng.

Khi hòa bình lập lại vào năm 1975, hát trống quân chỉ được nhắc lại trong các lễ hội của làng. Những người thành thạo hát trống quân lúc này đều đã già yếu, nguy cơ mai một rất cao.

Không cam lòng để di sản bị mất đi, bà Mách và chồng, cùng một số người tâm huyết đã đi từng nhà, ghi chép lại các làn điệu, từng câu hát cổ. Hơn 50 lời bài hát trống quân đã được sưu tầm và sáng tác để cho nhân dân biểu diễn. “Không có giáo trình hay bản nhạc chuẩn, tư liệu về trống quân chỉ có trong ký ức của các cụ cao niên trong làng. Mỗi câu, mỗi nhịp được ghi lại và ghép nối, trở thành nền tảng phục dựng trống quân Phúc Lâm”, bà Mách cho biết.

Nghệ nhân ưu tú Kiều Thị Mách truyền dạy các làn điệu hát trống quân cho thế hệ trẻ. Ảnh: Hồng Nhung

Năm 1997, huyện Phú Xuyên (cũ) tổ chức Liên hoan dân ca, thôn Phúc Lâm tham gia và giành giải cao, đánh dấu sự trở lại của hát trống quân Phúc Lâm. Sau đó, đội hát trống quân không ngừng tăng số thành viên và cải thiện chất lượng biểu diễn.

Năm 2014, GS.TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam đã về Phúc Lâm nghiên cứu hát trống quân và nhận định đây là di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn khẩn cấp. Cũng năm ấy, NSND Thúy Ngần cũng về Phúc Lâm ba ngày để cùng với các nghệ nhân biên soạn và dàn dựng một số tiết mục, tạo nền tảng để trống quân Phúc Lâm tham gia các hội thi chuyên nghiệp cấp thành phố.

Với nỗ lực của các nghệ nhân và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, năm 2016, CLB hát trống quân Phúc Lâm chính thức được thành lập với 18 thành viên đầu tiên. Cùng năm đó, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội cũng công nhận hát trống quân là di sản văn hóa phi vật thể cấp Thành phố. Nhờ đó, CLB có thêm “sức bật” cả về vật chất và tinh thần. Số thành viên tăng lên, hoạt động ngày càng bài bản. Trống quân Phúc Lâm không chỉ xuất hiện trong sân đình, mà còn tham gia các hội diễn cấp huyện, thành phố, và các chương trình giao lưu văn hóa, từng bước khẳng định vị thế của mình giữa nhiều làn điệu dân ca khác.

Bà Hoàng Thị Thoan, thành viên câu lạc bộ trống quân, nghệ nhân gắn bó với trống quân từ năm 9 tuổi xúc động kể, sự đứng lên vận động, khôi phục của bà Mách đã giúp nhiều người như bà “tìm lại được nguồn nhựa sống tinh thần”. “Trống quân dần khôi phục từ những buổi hát vui ở đầu làng và sau đó tổ chức bài bản và lan tỏa mạnh mẽ. Đến nay, câu lạc bộ không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa mà còn trở thành niềm tự hào của cả thôn”, bà Thoan cho biết.

Truyền lửa hát trống quân cho thế hệ trẻ

Bà Mách tâm sự: “Trống quân Phúc Lâm không chỉ là âm thanh, mà là nhịp sống, là hơi thở của làng quê”. Vì thế, với bà, việc truyền dạy không chỉ là trách nhiệm, mà còn là tâm nguyện. Bà hy vọng lớp trẻ hôm nay sẽ tiếp nối để dòng chảy trống quân không bị đứt đoạn giữa đời sống hiện đại.

Hát trống quân không chỉ là nơi sinh hoạt văn hóa mà còn trở thành niềm tự hào của cả thôn Phúc Lâm. Ảnh: Hồng Nhung

Suốt nhiều năm qua, bà Mách và các nghệ nhân vẫn bền bỉ giữ lửa, đến từng nhà vận động các cháu học sinh tham gia sinh hoạt vào cuối tuần và nghỉ hè.

Đến nay, câu lạc bộ đã có hơn 100 em nhỏ theo học. Các lớp học được duy trì đều đặn vào cuối tuần, vừa bảo đảm việc học văn hóa, vừa nuôi dưỡng tình yêu di sản.

Bên cạnh đó, các trường học cũng mời bà Mách và các nghệ nhân đến biểu diễn, nói chuyện về di sản văn hóa hát trống quân Phúc Lâm trong các hoạt động ngoại khóa. Với bà Mách, đó là cách đưa làn điệu trống quân gần hơn với thế hệ trẻ, giúp các em học sinh không chỉ biết mà còn hiểu và yêu di sản văn hóa của quê hương.

Em Đào Thanh Hòa (13 tuổi), đã có 3 năm gắn bó với làn điệu trống quân, em luôn bày tỏ niềm vui và sự hào hứng mỗi khi tham gia sinh hoạt câu lạc bộ. Hòa cho biết, trống quân có những câu hát rất đặc trưng, đòi hỏi người học phải kiên trì luyện tập. “Bà em là nghệ nhân hát trống quân, luôn truyền cho em niềm say mê với làn điệu này. Em cảm thấy rất vui vì mình cũng góp một phần nhỏ vào việc giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của địa phương”, Thanh Hòa chia sẻ.

Điều mà nghệ nhân Kiều Thị Mách luôn mong muốn hát trống quân thôn Phúc Lâm sẽ nhận được nhiều sự quan tâm hơn nữa từ các cơ quan chức năng, đặc biệt là sớm công nhận loại hình nghệ thuật này là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, qua đó thúc đẩy công tác bảo tồn.

“Hát trống quân Phúc Lâm đã trải qua bao thăng trầm, nhưng giờ đây đã có chỗ đứng vững chắc trong lòng người dân. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn còn một trăn trở, đó là đề nghị Nhà nước sớm công nhận hát trống quân Phúc Lâm là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, để bảo tồn giá trị quý báu từ ngàn xưa”, bà Mách bày tỏ.

Bí thư Chi bộ thôn Phúc Lâm Đào Thị Mây khẳng định, hát trống quân là niềm tự hào lâu đời của thôn. Khi thành phố có chủ trương khôi phục và gìn giữ di sản hát trống quân, thôn Phúc Lâm xác định rõ trách nhiệm bảo tồn và truyền lại cho thế hệ trẻ.

Các thành viên câu lạc bộ Hát trống quân thôn Phúc Lâm. Ảnh: Hồng Nhung

Ghi nhận những việc làm của Nghệ nhân ưu tú Kiều Thị Mách và các nghệ nhân trong thôn, bà Mây nhấn mạnh: “Ban Chủ nhiệm và các nghệ nhân Câu lạc bộ rất nhiệt tình, sáng tạo, tâm huyết truyền dạy cho thế hệ trẻ. Nhiều cháu từ 8 đến 15 tuổi tham gia sinh hoạt câu lạc bộ đều đặn vào cuối tuần, đặc biệt là vào dịp nghỉ hè. Hoạt động này giúp các em hiểu và yêu làn điệu dân gian quý giá, đồng thời tạo môi trường vui chơi, rèn luyện tinh thần. Câu lạc bộ cũng chủ trương thu hút lớp trẻ từ 14 - 30 tuổi kế cận, với mục tiêu mở rộng số lượng thành viên, góp phần lan tỏa giá trị trống quân”.

Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Đại Xuyên Nguyễn Xuân Quỳnh cho biết: Hiện nay, Câu lạc bộ hát trống quân thôn Phúc Lâm có 29 thành viên, thuộc ba thế hệ: Cao niên, trung niên và thanh niên. Người cao tuổi nhất trong câu lạc bộ đã ngoài 90, trong khi người nhỏ tuổi nhất mới chỉ 8 tuổi. Đặc biệt, câu lạc bộ đã có 6 nghệ nhân ưu tú được phong tặng danh hiệu. Kể từ khi thành lập đến nay, câu lạc bộ đã tham gia nhiều cuộc thi và đạt được những giải thưởng đáng tự hào, như Giải Đặc biệt tại Liên hoan Dân ca Dân vũ huyện Phú Xuyên (trước sáp nhập) và Giải Nhất tại Liên hoan Dân ca Dân vũ thành phố Hà Nội năm 2017...

Với đóng góp của mình, Nghệ nhân ưu tú Kiều Thị Mách vinh dự nhận danh hiệu “Người tốt việc tốt” từ UBND TP Hà Nội năm 2023 và danh hiệu Phụ nữ Thủ đô tiêu biểu của Hội Liên hiệp phụ nữ Hà Nội năm 2023.

Hồng Nhung