Cộng đồng giữ hồn di sản

Màn đồng diễn múa chầu then đặc sắc do đông đảo người dân biểu diễn tại chương trình khai mạc ngày hội văn hóa các dân tộc xã Bằng Mạc lần thứ I năm 2026

Di sản văn hóa là kết tinh của những giá trị tinh thần, thẩm mỹ, đạo đức, tri thức và kinh nghiệm lịch sử mà các thế hệ cha ông để lại. Đó không chỉ là những công trình kiến trúc cổ kính, những hiện vật quý giá, mà còn là những làn điệu dân ca, những nghi lễ tín ngưỡng, lễ hội truyền thống, tri thức dân gian… tồn tại và phát triển trong đời sống cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Trung tâm gìn giữ di sản

Minh chứng sinh động cho vai trò chủ thể của cộng đồng là đội ngũ nghệ nhân tâm huyết đang ngày đêm gìn giữ mạch nguồn văn hóa tại địa phương. Cụ thể, toàn tỉnh hiện có trên 600 nghệ nhân làm then, trong đó có 10 nghệ nhân biết làm trang phục, đạo cụ. Bên cạnh đó đối với loại hình múa sư tử mèo, toàn tỉnh có 725 nghệ nhân múa sư tử mèo có thể thực hành các điệu múa, trò diễn, 60 nghệ nhân có khả năng chế tác đầu sư tử và các đạo cụ.

Thực tiễn cho thấy, cộng đồng giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Họ không chỉ là người lưu giữ ký ức, mà còn là người trực tiếp thực hành, sáng tạo và truyền dạy các giá trị văn hóa cho thế hệ sau.

Người dân khối 7, phường Tam Thanh biểu diễn hát then, đàn tính tại Lễ hội xuống đồng làng Khòn Lèng năm 2026

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một trong hai di sản của Lạng Sơn được UNESCO ghi danh di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Để những giá trị tốt đẹp của tín ngưỡng này được lan tỏa sâu rộng trong đời sống, không thể không nhắc đến vai trò quan trọng của các nghệ nhân. Gần 40 năm bền bỉ thực hành, gìn giữ và truyền bá nét văn hóa đặc sắc ấy, Nghệ nhân Ưu tú Thìn Thu Hương thấu hiểu sâu sắc vị trí chủ thể của nghệ nhân trong việc đưa tín ngưỡng thờ Mẫu đến với đông đảo công chúng.

Nghệ nhân Thìn Thu Hương chia sẻ: Tôi luôn tâm niệm phải có trách nhiệm gìn giữ những giá trị nguyên bản, đồng thời truyền dạy, lan tỏa để tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ tồn tại trong không gian đền phủ mà còn trở thành một phần sống động trong đời sống văn hóa của người dân. Nhiều năm nay, tôi thường xuyên tham gia diễn xướng, thực hiện các nghi lễ, nghi thức của tín ngưỡng thờ Mẫu ở nhiều liên hoan, hội diễn trong và ngoài nước như: liên hoan diễn xướng chầu văn tỉnh Lạng Sơn mở rộng các năm 2018, 2019, 2024, 2025; trình diễn, giới thiệu di sản văn hóa Việt Nam trong chương trình giao lưu nhân dân Việt Nam – Myanmar năm 2018…

Không riêng trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, hệ thống di sản vật thể của tỉnh cũng vô cùng đa dạng, phong phú. Toàn tỉnh hiện có 420 di tích, trong đó 145 di tích được xếp hạng, gồm 2 khu di tích quốc gia đặc biệt, 33 di tích quốc gia và 110 di tích cấp tỉnh. Hầu hết các di tích, đặc biệt là di tích tín ngưỡng đều do cộng đồng trực tiếp trông coi, bảo vệ. Điều đáng quý là việc làm này đều xuất phát từ cái tâm dành cho di tích, cho dù có những nơi không có khoản hỗ trợ nào.

Đơn cử như tại đình Vằng Khắc, xã Thống Nhất hiện nay, việc lo các nghi lễ, dọn dẹp vệ sinh, lau dọn ban thờ hằng ngày đều do những người cao tuổi dòng họ Đinh đảm trách. Ông Đinh Văn Hòa, Thủ từ đình Vằng Khắc cho biết: Tôi đã gắn bó với công việc này được khoảng 10 năm. Mỗi ngày, tôi đều có mặt tại đình để thắp hương, dọn dẹp, giữ gìn không gian luôn sạch sẽ, trang nghiêm. Khi có du khách đến tham quan, chiêm bái, tôi cũng trực tiếp giới thiệu về lịch sử và giá trị của di tích. Với tôi, sự gắn bó ấy xuất phát từ tình cảm và trách nhiệm đối với ngôi đình.

Phát huy sức mạnh cộng đồng

Lạng Sơn sở hữu kho tàng di sản văn hóa phong phú của 7 dân tộc anh em cùng sinh sống. Với đặc điểm cư trú tập trung, mỗi dân tộc đã tạo nên những vùng văn hóa đặc trưng. Tính đến nay, sức sống của di sản xứ Lạng đã được khẳng định qua những kết quả cụ thể, hiện nay toàn tỉnh có 2 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (Thực hành Then của người Tày, Nùng và Tín ngưỡng Thờ Mẫu tam phủ của người Việt); 10 di sản cấp quốc gia cùng hệ thống trên 400 di tích và trên 280 lễ hội truyền thống.

Cùng với các địa phương khác trong cả nước, thời gian qua, các cấp, ngành trên địa bàn tỉnh đã và đang nỗ lực khơi dậy, phát huy các giá trị di sản văn hóa, trong đó đặc biệt chú trọng tới vai trò của cộng đồng. Đồng thời, đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên, Nhân dân về tầm quan trọng, ý nghĩa và sự cần thiết của việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa.

Ông Nguyễn Đặng Ân, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh cho biết: Hằng năm, chúng tôi đã chỉ đạo các phòng chuyên môn phối hợp với các cơ quan, đơn vị liên quan đẩy mạnh tuyên tuyền sâu rộng các văn bản, luật, quy định, nghị quyết về di sản văn hóa đến cộng đồng dân cư để người dân hiểu rõ vai trò, trách nhiệm của mình đối với vấn đề bảo tồn di sản văn hóa. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng hướng dẫn các địa phương thành lập các mô hình, ban quản lý di tích mang tính cộng đồng tự quản, do Nhân dân tự trông nom hoặc kết hợp vai trò tự quản của cộng đồng với sự trợ giúp của Nhà nước.

Bên cạnh đó, thời gian qua, các đội, câu lạc bộ văn hóa, dân ca dân vũ được hình thành và phát triển mạnh mẽ tại nhiều phường, xã đã tạo ra "hạt nhân" văn hóa tại cơ sở. Chỉ tính riêng từ năm 2021 đến nay, toàn tỉnh đã thành lập trên 30 đội, câu lạc bộ văn hóa dân gian, nâng tổng số lên gần 400 đơn vị cùng hàng nghìn hội viên tham gia sinh hoạt. Các thành viên đóng vai trò quan trọng trong việc đưa di sản từ không gian truyền thống vào đời sống hiện đại. Thông qua các hội thi, hội diễn, chợ phiên và các lễ hội lớn, họ chính là những người trực tiếp hình thành nên các sản phẩm trải nghiệm văn hóa dân gian đặc sắc, góp phần quan trọng vào việc quảng bá hình ảnh quê hương và thúc đẩy phát triển du lịch bền vững tại địa phương.

Một trong những điểm nổi bật của việc phát huy vai trò cộng đồng trong gìn giữ, phát huy di sản văn hóa đó là công tác xã hội hóa tổ chức lễ hội xuân. Đơn cử như tại khối 7, phường Tam Thanh, nơi diễn ra Lễ hội Lồng tồng làng Khòn Lèng truyền thống vào ngày 16 tháng Giêng hằng năm, từ công tác tổ chức, kinh phí mua sắm lễ vật cũng như các tiết mục văn nghệ, nghi lễ trong lễ hội đều do Nhân dân địa phương thực hiện.

Bà Nguyễn Thị Thành, Bí thư, Khối trưởng Khối 7, phường Tam Thanh cho biết: Để chuẩn bị cho lễ hội, trước nửa tháng, mọi công việc đã được triển khai, khối tổ chức họp và phân công cho từng người, ai vào việc của người đó, những người tham gia phục vụ và biểu diễn lễ hội đều là người dân trên địa bàn, họ tập hợp lại và cùng tập với nhau tạo nên sự gắn bó cộng đồng. Đặc biệt, kinh phí tổ chức lễ hội phần lớn đều do các gia đình trên địa bàn đóng góp.

Ngoài ra, những năm gần đây, sự phát triển của mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa tại một số xã như Hữu Liên, Vũ Lăng, Bắc Sơn, Bình Gia... đã góp phần bảo vệ tài nguyên môi trường sinh thái, bảo tồn và phát huy những nét văn hóa độc đáo các dân tộc, giải quyết việc làm cho lao động địa phương, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững. Điểm thu hút du khách của các điểm du lịch cộng đồng là những đêm sinh hoạt văn nghệ cộng đồng, nơi văn hóa bản địa được truyền tải bằng cảm xúc chân thành, những tiết mục văn nghệ do chính người bản địa thể hiện.

Khi cộng đồng thực sự trở thành chủ thể, di sản văn hóa sẽ không còn là những giá trị “tĩnh”, mà trở thành dòng chảy sống động, gắn bó mật thiết với đời sống xã hội. Trong thời gian tới, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch tiếp tục tổ chức thực hiện tốt công tác bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa, trong đó phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò của cộng đồng, xã hội.

ĐỨC TÂM