Người bệnh đái tháo đường kiêng gì để phòng ngừa biến chứng?

Đái tháo đường là căn bệnh phổ biến trên toàn cầu và có xu hướng gia tăng nhanh chóng do lối sống ít vận động, chế độ ăn uống thiếu khoa học và tình trạng thừa cân, béo phì.

Nếu không được kiểm soát tốt, đái tháo đường có thể gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm như bệnh tim mạch, đột quỵ, suy thận, tổn thương thần kinh, giảm thị lực và thậm chí dẫn đến tử vong. Trong đó, chế độ dinh dưỡng đóng vai trò nền tảng trong việc kiểm soát đường huyết, duy trì cân nặng hợp lý và hạn chế các biến chứng lâu dài của bệnh.

Chế độ ăn rất quan trọng cho người bệnh đái tháo đường

Nhiều người khi mắc đái tháo đường thường có quan niệm phải kiêng hoàn toàn chất bột đường hoặc chỉ ăn một số loại thực phẩm nhất định. Tuy nhiên, đây là quan điểm chưa chính xác. Người bệnh đái tháo đường vẫn cần một chế độ ăn đầy đủ các nhóm dưỡng chất gồm chất bột đường, chất đạm, chất béo, vitamin, khoáng chất và chất xơ để bảo đảm nhu cầu hoạt động của cơ thể.

Trong khẩu phần hằng ngày, người bệnh nên ưu tiên các thực phẩm có chỉ số đường huyết thấp, giàu chất xơ như rau xanh, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt và các loại trái cây ít ngọt như táo, bưởi, ổi, lê. Chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường, từ đó hạn chế tình trạng tăng đường huyết sau ăn.

Người bệnh đái tháo đường cũng cần bổ sung đầy đủ nguồn đạm chất lượng cao từ cá, thịt nạc, thịt gia cầm bỏ da, trứng, sữa ít béo hoặc các loại đậu đỗ. Các thực phẩm này giúp duy trì khối cơ và cung cấp năng lượng cần thiết cho cơ thể.

Khi ăn, nên ăn chậm, nhai kỹ, tránh ăn quá nhanh hoặc ăn quá no. Việc duy trì ba bữa chính đúng giờ trong ngày và có thể bổ sung các bữa phụ phù hợp theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng sẽ giúp kiểm soát đường huyết ổn định hơn.

Người bệnh đái tháo đường cũng cần bổ sung đầy đủ nguồn đạm, rau xanh, các loại đậu đỗ.

Người bệnh đái tháo đường nên ăn gì?

Nhóm thực phẩm chứa tinh bột vẫn là nguồn cung cấp năng lượng chính cho cơ thể. Tuy nhiên, người bệnh nên lựa chọn các loại tinh bột hấp thu chậm như gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám, các loại đậu nguyên hạt và rau củ. Các món ăn nên được chế biến bằng phương pháp luộc, hấp hoặc nướng thay vì chiên, xào nhiều dầu mỡ.

Đối với nhóm chất béo, nên ưu tiên các loại chất béo không bão hòa có lợi cho tim mạch như dầu ô liu, dầu đậu nành, dầu hướng dương, các loại hạt và cá giàu omega-3. Những loại chất béo này giúp cải thiện mỡ máu và giảm nguy cơ biến chứng tim mạch.

Theo khuyến nghị về dinh dưỡng cho người đái tháo đường, tỷ lệ các chất sinh năng lượng trong khẩu phần cần được cân đối. Protein nên cung cấp khoảng 15-20% tổng năng lượng khẩu phần, tương đương khoảng 1-1,2 g/kg cân nặng mỗi ngày đối với người trưởng thành. Chất béo nên chiếm khoảng 20-30% tổng năng lượng, trong khi carbohydrate nên chiếm khoảng 45-55% tùy từng cá thể và tình trạng bệnh.

Những thực phẩm cần hạn chế

Để kiểm soát tốt đường huyết, người bệnh cần hạn chế các loại thực phẩm có khả năng làm tăng đường máu nhanh như bánh kẹo, nước ngọt, nước có ga, siro, mứt, các loại hoa quả sấy khô có thêm đường.

Bên cạnh đó, cần giảm tiêu thụ các loại tinh bột tinh chế như gạo trắng, bánh mì trắng, bún, miến hoặc các món ăn chứa nhiều đường đơn. Tuy nhiên, việc hạn chế cần được thực hiện hợp lý, không nên loại bỏ hoàn toàn tinh bột vì cơ thể vẫn cần nguồn năng lượng này để duy trì hoạt động.

Người bệnh cũng nên hạn chế thực phẩm giàu chất béo bão hòa và cholesterol như mỡ động vật, nội tạng, da gia cầm, thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn, kem béo và các loại bánh ngọt nhiều chất béo. Những thực phẩm này không chỉ ảnh hưởng đến việc kiểm soát đường huyết mà còn làm tăng nguy cơ xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Kết hợp ăn uống hợp lý với vận động thể lực

Chế độ ăn chỉ đạt hiệu quả tối ưu với người tiểu đường khi được kết hợp với lối sống lành mạnh và hoạt động thể lực thường xuyên. Người bệnh đái tháo đường nên duy trì tập luyện ít nhất 30 phút mỗi ngày với các môn phù hợp như đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc tập các bài thể dục nhẹ.

Sau bữa ăn, người bệnh không nên nằm hoặc ngồi một chỗ trong thời gian dài. Việc đi bộ nhẹ nhàng sau ăn có thể hỗ trợ cơ thể sử dụng glucose hiệu quả hơn và góp phần kiểm soát đường huyết.

Đối với người thừa cân hoặc béo phì, giảm cân từ từ thông qua chế độ ăn hợp lý và tập luyện đều đặn sẽ giúp cải thiện độ nhạy của insulin và giảm nguy cơ biến chứng. Ngược lại, những người đái tháo đường có thể trạng gầy cần được bổ sung thêm bữa phụ và điều chỉnh khẩu phần để bảo đảm đủ năng lượng.

Tuân thủ nguyên tắc ăn uống để phòng ngừa biến chứng

Mỗi người bệnh đái tháo đường có thể có nhu cầu dinh dưỡng khác nhau tùy thuộc vào tuổi tác, mức độ hoạt động thể lực, cân nặng và các bệnh lý đi kèm. Vì vậy, việc xây dựng thực đơn cần dựa trên sự tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Người bệnh cần ghi nhớ các nguyên tắc quan trọng gồm ăn đúng giờ, chia nhỏ khẩu phần khi cần thiết, không để quá đói hoặc ăn quá no, duy trì cân nặng hợp lý và kết hợp tập luyện đều đặn.

Lưu ý: đái tháo đường không có nghĩa là phải kiêng khem quá mức. Một chế độ ăn khoa học, đa dạng và cân đối, kết hợp với việc dùng thuốc đúng chỉ định và theo dõi đường huyết thường xuyên sẽ giúp người bệnh kiểm soát tốt bệnh lý, hạn chế biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.

ThS.BS. Nguyễn Văn Tùng