Nền kinh tế Iran phụ thuộc mạnh vào xuất khẩu sang Trung Quốc

Tàu chở dầu thô Iran cập cảng tại tỉnh Chiết Giang (Trung Quốc). Ảnh: Yao Feng/HPIC/dpa/picture alliance

Trong bối cảnh bị trừng phạt kéo dài, Trung Quốc đã trở thành thị trường gần như không thể thay thế đối với dầu mỏ Iran.

Theo tờ báo DW, áp lực kinh tế đối với Iran đang gia tăng khi các lời đe dọa liên quan đến việc chặn tàu thuyền qua eo Hormuz khiến hoạt động vận tải hàng hải trong khu vực gần như tê liệt. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng Tehran khó có khả năng chấp nhận một cuộc phong tỏa kéo dài bởi điều đó không chỉ gây gián đoạn thương mại toàn cầu mà còn tác động tiêu cực tới chính nền kinh tế của nước này.

Theo nhà phân tích kinh tế và khí đốt Dalga Khatinoglu của hãng tin Iran International, khoảng 70% hoạt động thương mại phi dầu mỏ của Iran đi qua các cảng phụ thuộc vào tuyến đường qua eo Hormuz. Điều này khiến Iran cũng chịu rủi ro lớn nếu tuyến vận tải chiến lược bị đóng cửa trong thời gian dài.

Chuyên gia năng lượng Sara Vakhshouri từ SVB Energy International cho rằng việc Iran phong tỏa eo Hormuz không phải là lựa chọn hợp lý. Nền kinh tế nước này vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu nhiều mặt hàng thiết yếu, đặc biệt là lương thực.

Đồng thời, phần lớn hoạt động xuất khẩu của Iran lại hướng tới các thị trường châu Á, đặc biệt là Trung Quốc và Ấn Độ. Vì vậy, việc đóng cửa tuyến vận tải này cuối cùng có thể gây thiệt hại trực tiếp cho chính Tehran.

TUYẾN HÀNG HẢI CHIẾN LƯỢC CỦA THỊ TRƯỜNG NĂNG LƯỢNG

Eo Hormuz được coi là một trong những tuyến vận tải năng lượng quan trọng nhất thế giới. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ U.S. Energy Information Administration (EIA), khoảng 20% lượng dầu thô tiêu thụ toàn cầu được vận chuyển qua tuyến đường này.

Hơn 80% lượng dầu đi qua eo biển này được xuất sang các thị trường châu Á, trong đó nổi bật là Trung Quốc, Ấn Độ và Nhật Bản. Ngoài dầu thô, tuyến vận tải này còn đóng vai trò quan trọng đối với thương mại nhiên liệu hàng không và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Ước tính khoảng 30% nhiên liệu hàng không của châu Âu và khoảng 20% lượng LNG toàn cầu được vận chuyển qua eo Hormuz.

Nếu tuyến vận tải này bị gián đoạn nghiêm trọng, giá năng lượng toàn cầu có thể tăng mạnh. Một số dự báo cho thấy giá dầu có thể vượt ngưỡng 100 USD/thùng nếu vận tải qua khu vực này trở nên quá nguy hiểm.

Tuy nhiên, nhiều nền kinh tế lớn như Mỹ, các nước thuộc Liên minh châu Âu (EU), Anh, Nhật Bản và Canada hiện đều duy trì kho dự trữ chiến lược đủ để đối phó với các gián đoạn nguồn cung trong ngắn hạn.

TRUNG QUỐC TRỞ THÀNH “PHAO CỨU SINH” CỦA DẦU MỎ IRAN

Trong bối cảnh bị phương Tây trừng phạt kéo dài, Trung Quốc đã trở thành thị trường xuất khẩu dầu mỏ quan trọng nhất của Iran. Theo dữ liệu của nền tảng phân tích năng lượng Kpler, hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran hiện được chuyển tới Trung Quốc.

Iran đã phải đối mặt với các lệnh trừng phạt kinh tế từ phương Tây kể từ sau cuộc Iranian Revolution. Sau đó, từ năm 2006 đến 2015, Liên Hợp Quốc tiếp tục áp đặt thêm các biện pháp trừng phạt liên quan đến chương trình hạt nhân của Tehran.

Các hạn chế này từng được nới lỏng trong giai đoạn 2016-2018 khi Iran tham gia thỏa thuận hạt nhân Joint Comprehensive Plan of Action. Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đã rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt.

Trong bối cảnh đó, Trung Quốc trở thành khách hàng lớn nhất mua dầu của Iran, cũng như của Nga và Venezuela - ba quốc gia đều đang chịu các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt buộc Iran phải bán dầu với mức chiết khấu đáng kể. Ngoài ra, để tránh các hạn chế, Tehran thường phải sử dụng “đội tàu bóng tối”, các công ty trung gian và các tuyến vận chuyển vòng vèo, khiến chi phí logistics tăng lên và làm giảm đáng kể doanh thu xuất khẩu.

Theo chuyên gia Nikolay Kozhanov của Qatar University, hiện nay Trung Quốc đóng vai trò “phao cứu sinh” đối với ngành xuất khẩu dầu của Iran khi mua phần lớn lượng dầu thô bị trừng phạt của nước này.

Các lệnh trừng phạt kéo dài cũng khiến Iran gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận công nghệ mới, nguồn tài chính quốc tế và các khoản đầu tư nước ngoài. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì và mở rộng sản lượng dầu trong dài hạn.

Theo các chuyên gia, Iran có thể vẫn tiếp tục duy trì vị thế trên thị trường dầu mỏ toàn cầu, nhưng với vai trò là nhà cung cấp bị suy yếu về cấu trúc, thường xuyên phải bán dầu với mức chiết khấu cao. Điều đó đồng nghĩa với việc Tehran có thể duy trì khối lượng xuất khẩu tương đối ổn định, nhưng doanh thu trên mỗi thùng dầu sẽ thấp hơn so với nhiều nhà sản xuất khác trên thị trường.

Trong bối cảnh các lệnh trừng phạt vẫn kéo dài và căng thẳng địa chính trị chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, sự phụ thuộc của Iran vào thị trường Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục gia tăng. Tuy nhiên, việc phải bán dầu với mức chiết khấu lớn và chi phí vận chuyển cao cũng khiến nguồn thu từ xuất khẩu của Tehran bị thu hẹp. Điều này cho thấy ngành dầu mỏ Iran có thể vẫn duy trì sản lượng, nhưng khó tránh khỏi xu hướng suy yếu về hiệu quả kinh tế trong dài hạn.

Trọng Hoàng